NewYork Paris Hà Nội Khách thứ :

NIỀM TIN TƯƠNG LAI

     

Ác mộng của phát triển

Ðiều gì sẽ xẩy ra nếu nước nghèo tiến kịp nước giàu ?

Hãy đắm mình chốc lát vào một kịch bản giả tưởng : Giả dụ sớm mai thế giới thức dậy, và kỳ diệu thay, bỗng nhiên mọi nước đều có thu nhập trên đầu người giống như nước Mỹ, hay khoảng 40.000 Mỹ kim một năm. Thu nhập hàng năm trên toàn cầu như thế sẽ lên đến 300 ngàn tỷ, hay khoảng 10 lần hơn bây giờ. Và khi chúng ta đạt được mức ấy, lại giả định rằng giáo dục quốc tế, mức tử vong của trẻ sơ sinh, và tuổi thọ của mọi người cũng đạt mức như tại các nước giàu. Tóm lại, cái gì sẽ xẩy ra nếu quỹ viện trợ nước ngoài hoạt động có kết quả và sự phát triển kinh tế xẩy ra tức khắc thay vì phải mất nhiều thế kỷ ?

Có lẽ đó là một ý nghĩ điên rồ. Nhưng đôi lúc tôi cũng muốn biết cử tri ở các nước giàu nghĩ gì khi bầu cho các chính khách vì những người này đã cắt các ngân sách ngoại trợ vốn đã bị cắt đến mức thảm thiết. Phải chăng, từ thâm sâu, người giàu trên thế giới lo sợ những gì sẽ xẩy ra nếu các nước đang phát triển thực sự tiến kịp các nước giàu, và nếu mọi đứa trẻ khác được chia sẻ những thuận lợi mà con cái nhà giàu đang được hưởng? Giấc mơ như thế sẽ trở thành một cơn ác mộng chăng?

Hãy xem những người giàu hôm nay có thiệt hại về mặt vật chất trong một kịch bản như thế không? Như mọi việc đang diễn ra hiện nay, 290 triệu công dân Mỹ nhả ra gần một phần tư lượng khí thải carbon dioxide của cả thế giới. Ðiều gì sẽ xẩy ra nếu 1,3 tỷ người Trung Quốc và 1,1 tỷ người Ấn Ðộ bỗng chốc đều có ô-tô và bắt đầu phun khói với mức độ khổng lồ của người Mỹ? Mặc dù mặt trời có thể không bị tối đi và tầng ô-zôn không bị bốc hơi ngay tức khắc, nhưng về mặt môi trường thì thật đáng lo ngại. Và giá xăng dầu sẽ như thế nào, một cái giá hiện nay đã rất nhạy cảm đối với từng dao động nhỏ giữa cung và cầu? Thiếu các khám phá lớn hay những phát minh xuất sắc, dầu có thể dễ dàng lên đến 200 Mỹ kim một thùng, khi mức tiêu thụ và hao hụt gia tăng. Ðồng đô la Mỹ có sức mạnh hiện nay sẽ trở thành một đồng tiền trang trí trong các tủ kính và đồng euro sẽ là đồng tiền biểu diễn phụ. Các nhà đầu tư sẽ kêu la đòi đồng nhân dân tệ của Trung Quốc hay đồng rúp của Ấn Ðộ. Thanh niên trên thế giới sẽ lớn lên nghĩ rằng “Hollywood” chắc là một trò chơi chữ của “Bollywood” , và món hamburger của McDonald sẽ được xem là món ăn của một sắc dân thiểu số. Và một quốc gia như Canada chẳng hạn, bỗng chốc có nền kinh tế như của nước Luxembourg, với phần lớn dân số trong nước giảm xuống để phục vụ khách du lịch quốc tế ngày xưa nghèo nhưng bây giờ đã sung túc.

Chúng ta hãy đối đầu với vấn đề đó: Các nước giàu sẽ không còn cảm thấy mình giàu nữa. Con người là những sinh vật xã hội; một khi chúng ta dẹp bỏ mọi chướng ngại để phục vụ nhu cầu sinh tồn cơ bản của con người, tài sản trở thành một hiện thực tương đối. Dù là một người lạc quan như cá nhân tôi cũng phải thừa nhận rằng một thế giới bình đẳng giữa các nước giàu và nghèo sẽ khác một cách vô cùng kinh ngạc – kể cả khi chưa nói gì đến tác động tới chính trị toàn cầu. Mặc dù vậy, phát triển kinh tế nhanh như vậy vẫn mang lại một lợi ích rõ ràng cho các nước giàu hôm nay. Sự phong phú và sự lan tỏa kiến thức có thể đẩy tốc độ gia tăng sản xuất, nguồn tài sản cốt lõi của mọi người. Một khi đã được ăn, được học và được tiếp xúc với thế giới bên ngoài, những nhà phát minh thiên tài từ Nam Á và Châu Phi có thể đẩy nhanh và rút ngắn được hai thế hệ cho công cuộc phát triển năng lượng hydro vừa sạch vừa an toàn. Và trong khi các nhà nghiên cứu y học thương mại có thể bắt đầu dồn nhiều năng lực hơn vào việc phòng chống các bệnh tật nhiệt đới, thì những công dân may mắn sống trong vùng khí hậu ôn hòa vẫn được hưởng vô số phó sản công nghệ. Thật vậy, các lợi ích như thế của phát triển kinh tế nhanh chóng có thể đền bù đầy đủ cho những mất mát của người giàu.

Bằng cách làm nổi bật những sự bất an tiềm ẩn ở các nước giàu, tôi hoàn toàn không có ý ủng hộ hay kích động thêm cho chúng. Nhưng những lo sợ ngầm ẩn này phải được nói đến. Nếu toàn cầu hóa thành công thì chúng ta sẽ có những gì ở cuối ván cờ? Những thể chế chính trị nào có thể giúp chúng ta chuẩn bị - về mặt xã hội cũng như tâm lý - cho sự thành công? Bất cứ ai cũng có thể dễ dàng tán đồng chương trình MDG, tức Millennium Development Goals (Mục tiêu phát triển thiên niên kỷ), của Liên Hiệp Quốc, một chương trình nhằm đáp ứng các nhu cầu cơ bản của con người vào năm 2015. (Tiếc thay, các mục tiêu cụ thể hạn chế đến mức MDG phải được coi là Minimum Development Goals (Mục tiêu phát triển tối thiểu)). Tuy nhiên các nước giàu có thể chấp nhận được phát triển đến mức độ nào? Và chúng ta đồng ý cho bao nhiêu?

Dĩ nhiên, chẳng ai đưa ra được một công thức mầu nhiệm để làm một quốc gia phát triển, mặc dù các nhà nghiên cứu kinh tế đã phát hiện ra được một số độc tố. Tham nhũng, sự can thiệp quá đáng của chính phủ và hàng núi nợ đã gây trở ngại cho các nước đang nỗ lực phát triển (đây là một lý do tại sao phần lớn tiền viện trợ nên được coi là viện trợ không hoàn lại, chứ không phải tiền cho vay). Mặc dù các nhà phê bình có lý khi nói rằng viện trợ nước ngoài đã nuôi dưỡng tham nhũng và làm què quặt các cơ sở doanh nghiệp tư nhân và do đó cản trở sự phát triển, nhưng bằng chứng lại cho thấy rằng viện trợ có thể mang lại rất nhiều lợi ích một khi nó đi đôi với các chính sách tốt. Thương mại có mang lại phát triển không? Một lần nữa, theo cách tôi đánh giá các bằng chứng thì câu trả lời là có: Nếu châu Âu và Nhật Bản chịu từ bỏ chính sách bảo vệ nông trại quá đáng của họ và nếu Hoa Kỳ không tranh giành với Ấn Ðộ danh hiệu vô địch thế giới về việc chống bán hàng phá giá thì các nước nghèo sẽ được lợi hơn so với việc bỗng nhiên tăng viện trợ lên gấp đôi. Và luôn thể cũng phải nói rằng, nếu các nước nghèo chịu từ bỏ chế độ bảo vệ thương mại của mình thì người dân thậm chí sẽ còn lợi nhiều hơn nữa.

Kể cả vậy, các nước giàu vẫn có thể dễ dàng tăng gấp ba ngân sách viện trợ của mình mà không sợ kịch bản “ác mộng” trở thành sự thực. Các nước giàu có thể đưa tiền vào những dự án y tế ở châu Phi, vào giáo dục, và vào cơ sở hạ tầng và những nhu cầu cơ bản khác mà không phải sợ sẽ bị đuổi kịp nhanh chóng. (Mặc dù thật khó mà giải thích tại sao Ngân Hàng Thế Giới vẫn cho Trung Quốc vay, với số tiền trên 350 tỷ đô la trong các quỹ dự trữ và còn thêm cả một chương trình thám hiểm vũ trụ). Nhiều khoản viện trợ, chẳng hạn như việc Bắc Ý đổ tiền vào Nam Ý trong gần 60 năm qua, đã giúp phần nào làm dịu bớt những đau khổ ngày càng lớn đi liền với phát triển, nhưng tiến bộ thì ít khi diễn ra nhanh như mong muốn. Kinh tế phát triển cho thấy, những vùng nghèo rất khó rút ngắn khoảng cách thu nhập giữa mình và các nước giàu ở mức hơn 2 phần trăm mỗi năm, ngay cả trong hoàn cảnh thuận tiện nhất. Để đuổi kịp – nếu có đuổi kịp được – thì cũng phải mất nhiều thế hệ.

Các nước giàu không cần phải phân vân hay keo kiệt. Dĩ nhiên, nếu sự phát triển kinh tế nhanh và bất ngờ có khả thi và thành sự thật thì nhiều công dân trong các nước giàu sẽ cảm thấy khó chịu, kể cả lo sợ. Và một ngày nào đó, nhưng chắc chắn không phải trong một tương lai gần đây, sự phân bố thu nhập của thế giới sẽ khác một cách cơ bản so với hôm nay. Các kịch bản ác mộng và nỗi sợ thành công không cần phải chắn đường các chính sách phát triển hợp lý và hào phóng.

Kenneth Rogoff (1953) là Giáo sư kinh tế học tại Ðại học Harvard.

Nguyễn Phương Linh dịch