NewYork Paris Hà Nội Khách thứ :

NIỀM TIN TƯƠNG LAI

     

Về con đường phát triển Điện hạt nhân Việt Nam - TS Đào Tiến Khoa

Việt Nam đang trên lộ trình tiến đến xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên. Sự kiện lớn này của đất nước được nhiều người Việt Nam mong đợi và quan tâm. Tiếp tục đưa những ý kiến đa chiều của bạn đọc về đề tài này, VNnet giới thiệu với bạn đọc một số ý kiến của Nhà Vật lý lý thuyết hạt nhân, TS Đào Tiến Khoa, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu cơ bản thuộc Viện Khoa học và Kỹ thuật Hạt nhân…

Điện hạt nhân trong tư cách một nguồn năng lượng quan trọng của tương lai đang thu hút sự quan tâm của thế giới, trong đó có Việt Nam. Tôi cố gắng trình bày một cách khách quan các thông tin tham khảo về Điện hạt nhân thế giới nói chung và những suy nghĩ của mình về công cuộc phát triển Điện hạt nhân ở nước ta.

Nguồn năng lượng của tương lai

Với sự phát triển kinh tế thế giới hiện nay, nhu cầu năng lượng nói chung và điện năng nói riêng đang ngày càng trở nên cấp bách. Tình trạng thiếu hụt điện, nhu cầu xăng dầu tăng nhanh… cho ta thấy rằng các nguồn năng lượng hóa thạch truyền thống đang ngày một cạn kiệt và chắc chắn sẽ không đáp ứng nổi nhu cầu của kinh tế và đời sống.

Mặt khác, nguồn điện hoá thạch đã được khẳng định là đã và đang phát ra một lượng khí thải khổng lồ vào khí quyển gây hiệu ứng nhà kính ( green house effect ) làm nóng dần hành tinh, với những hệ quả rất nguy hại đến cuộc sống của loài người ( đặc biệt Việt Nam sẽ là một trong những điểm bị ảnh hưởng tồi tệ nhất của hiệu ứng nhà kính ).

Vì những lẽ đó, trên thế giới ngày nay, năng lượng hạt nhân được coi như một trong những giải pháp tất yếu cho nhu cầu năng lượng đang tăng của nhân loại. Điện hạt nhân, với nguồn dự trữ nhiên liệu còn tiềm tàng và với mức phát thải CO2 gần bằng không, có thể xem là một giải pháp quan trọng cho sự phát triển kinh tế xã hội bền vững, giữ được một môi trường sống thân thiện và an toàn cho chúng ta và cho các thế hệ tương lai.

Hiện nay, các nhà máy Điện hạt nhân trên thế giới đang cung cấp hơn 16% toàn bộ lượng điện được sản xuất toàn cầu, đồng thời giúp nhân loại tránh được từ 2,6 đến 3,5 tỷ tấn khí thải CO2 hằng năm.

Hiện tại có hơn 400 nhà máy Điện hạt nhân đang được vận hành trên thế giới, trong đó khoảng 90 là ở châu Á ( tập trung ở Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ...), gần 200 ở châu Âu, phần còn lại chủ yếu tập trung ở Hoa Kỳ.

Trước đây, một số nước ở Tây và Bắc Âu như Bỉ, CHLB Đức, Hà Lan, Thụy Điển, Ý… đã từng có những phong trào đòi đóng cửa hoàn toàn những cơ sở Điện hạt nhân để tránh những nguy cơ rủi ro nguy hiểm của lò phản ứng hạt nhân (LPUHN) thế hệ cũ.

Tuy nhiên, từ 2 năm trở lại đây, những phong trào phản đối trên có khuynh hướng dịu dần, một mặt do giá dầu thô đã có lúc leo thang kỷ lục, mặt khác, việc thay thế những nhà máy Điện hạt nhân bằng nhà máy nhiệt điện chạy năng lượng hóa thạch là việc không thể chấp nhận được vì nó chắc chắn sẽ đưa đến vi phạm mục tiêu của EU về giảm lượng khí thải CO2 theo tinh thần của Nghị định Kyoto.

Đồng thời, Hội Vật lý châu Âu EPS ( đại diện cho hơn 100 nghìn nhà vật lý đang nghiên cứu, triển khai ứng dụng và giảng dạy Vật lý ở hơn 40 quốc gia châu Âu ) đã xuất bản trong năm 2008 một bài báo khuyến cáo quan điểm của EPS về Điện hạt nhân như “ một lựa chọn năng lượng của tương lai ”.

Và trong thực tế, đã bắt đầu thấy những thay đổi sang chiều hướng ủng hộ Điện hạt nhân ở các nước vốn muốn từ bỏ dần Điện hạt nhân như Thuỵ Điển, CHLB Đức v.v.. Riêng Ý đã từ bỏ luật cấm sử dụng Điện hạt nhân để ký với Pháp hiệp định hợp tác xây dựng một số nhà máy Điện hạt nhân với lò phản ứng hạt nhân thế hệ mới. Tương tự như Phần Lan đã khởi động việc xây dựng lò phản ứng tiên tiến thế hệ thứ III với công nghệ của Pháp.

Tại châu Á, quá trình phát triển Điện hạt nhân cũng đã bước sang một giai đoạn mới với việc chuẩn bị đưa vào sử dụng nhiều lò phản ứng hạt nhân thế hệ mới trong tương lai gần. Thí dụ như Trung Quốc đã có kế hoạch tới 2020 tăng công suất Điện hạt nhân của mình lên 4 lần, với 8 nhà máy mới đang được xây dựng theo công nghệ Điện hạt nhân hiện đại nhất của Pháp.

Hoa Kỳ, quốc gia có nhiều nhà máy Điện hạt nhân nhất thế giới cũng đang tích cực tiếp tục phát triển công nghệ Điện hạt nhân như một nguồn năng lượng sạch, với hỗ trợ tài chính đáng kể từ gói kích cầu kinh tế do Tổng thống Obama vừa mới ban hành trong tháng 2/2009.

Ở Việt Nam, mối đe dọa thiếu điện cho sản xuất và đời sống cùng với sự ô nhiễm môi trường ngày càng gia tăng trong những năm gần đây đã cho thấy hai khuynh hướng nêu trên cũng đã trở nên rất sát thực đối với đất nước ta.

Do đó, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành nghị định về chiến lược phát triển năng lượng nguyên tử vì mục đích hoà bình trong năm 2006 và Quốc hội đã thông qua Luật Năng lượng nguyên tử trong năm 2008. Một dự án xây dựng và vận hành nhà máy Điện hạt nhân đầu tiên của Việt Nam đang được chuẩn bị trình Chính phủ và Quốc hội xem xét, quyết định.

Điện hạt nhân : Những băn khoăn...

Trong dư luận xã hội Việt Nam hiện nay vẫn tồn tại những băn khoăn, lo lắng xung quanh những yếu tố rủi ro tiềm ẩn của điện hạt nhân ...

a/ Vấn đề nhiên liệu

Điện hạt nhân có triển vọng lâu dài không, khi trữ lượng quặng urani trên thế giới chỉ còn đủ cho vài chục năm nữa với công suất hiện nay của Điện hạt nhân toàn cầu ?

Theo thống kê chính thức, trữ lượng của các mỏ quặng urani đang được khai thác là 4,7 triệu tấn, và có tiềm năng khai thác trong tương lai sẽ là hơn 10 triệu tấn. Tổng cộng 14,8 triệu tấn quặng urani này có thể đảm bảo nhu cầu cho Điện hạt nhân toàn cầu ( 67 nghìn tấn trong năm 2005 ) ít nhất hơn 200 năm nữa.

Ngoài ra, thiết kế của một số lò phản ứng hạt nhân thế hệ mới đã được chuyển sang chu trình nhiên liệu khép kín, trong đó các thanh nhiên liệu đã qua sử dụng được đưa vào qui trình tái chế thành nhiên liệu tiếp tục dùng vận hành lò phản ứng hạt nhân.

Như vậy, trữ lượng tổng cộng nhiên liệu hạt nhân ( gồm cả quặng urani ) được đánh giá là sẽ đủ cho nhiều nghìn năm nữa.

b/ Khía cạnh kinh tế

Giá thành điện hạt nhân đã đến lúc vượt lên giá thành của các nguồn điện dùng nhiên liệu hóa thạch, trước hết là than đá. Vì giá bán điện từ nhà máy Điện hạt nhân thường được tính để bù dần khoản chi phí đầu tư ban đầu trong nhiều thập kỷ, chi phí mua nhiên liệu, vận hành nhà máy và xử lý chất thải phóng xạ.

Hiện nay, giá nhiên liệu Urani ngày càng tăng. Mặt khác, yêu cầu độ an toàn nhà máy Điện hạt nhân đòi hỏi phải sử dụng các loại lò phản ứng hạt nhân thế hệ mới ( III và III+ ) với giá thành cao hơn các loại lò thế hệ cũ, ít nhất trong giai đoạn hiện nay.

Vì thế, giá thành đã trở thành một thách thức quan trọng đối với nhà máy Điện hạt nhân mà các nhà hoạch định chính sách không thể không tính đến.

c/ Vấn đề an toàn của nhà máy Điện hạt nhân

Điều được quan tâm nhất hiện nay đối với nhà máy Điện hạt nhân là độ rủi ro, xác suất sự cố kỹ thuật nguy hiểm của Điện hạt nhân.

Sự cố với nhà máy Điện hạt nhân như xảy ra ở Chernobyl đã được đánh giá là thảm họa, vì không chỉ gây thương vong tại chỗ mà còn hậu quả rất lớn đối với cộng đồng dân cư và môi trường trong một thời gian dài sau đó.

Tuy vậy, với công nghệ Điện hạt nhân của thế kỷ 21, với các thế hệ nhà máy Điện hạt nhân tương lai, thảm hoạ tương tự Chernobyl có thể được loại trừ ( xem phụ lục 1/1 ).

Hơn nữa, sự so sánh giữa các công nghệ sản xuất điện khác nhau đã khẳng định : Điện hạt nhân có tỉ lệ tai nạn gây tử vong thấp nhất ( xem phụ lục 1/2 ).

Phụ lục 1 : An toàn lò phản ứng hạt nhân

1. Thảm hoạ Chernobyl :

a/ Theo WHO, gần 4000 người đã phải chịu ảnh hưởng khác nhau của phóng xạ phát tán ra từ sự cố Điện hạt nhân Chernobyl và có khả năng mắc các loại bệnh ung thư cao hơn các nhóm dân cư bình thường, trong số này 9 trẻ em được khẳng định là đã chết vì ung thư vòm họng do nhiễm xạ.

b/ Khả năng xảy xa một tai nạn tương tự Chernobyl đã gần như được loại trừ trong thiết kế các lò phản ứng hạt nhân thế hệ 3 và đặc biệt là lò phản ứng hạt nhân thế hệ 4. Các tính toán mô phỏng qui mô lớn đã khẳng định là sẽ không có khả năng thoát phóng xạ ra ngoài ngay cả khi lõi lò phản ứng hạt nhân bị phá hủy và nóng chảy bởi những nguyên nhân khác thường như khi lò phản ứng hạt nhân bị máy bay hành khách loại lớn nhất đâm vào hoặc khi lò phản ứng hạt nhân bị các phần tử khủng bố phá hoại .

2. Đánh giá an toàn nhà máy Điện hạt nhân :

a/ Theo tính toán và phân tích của, GS Cohen, Đại Học Pittsburgh, Hoa Kỳ, khả năng rủi ro nguy hiểm cho tính mạng con người gây bởi sự cố của nhà máy Điện hạt nhân thấp hơn nhiều nghìn lần so với bệnh tật hiểm nghèo hoặc tai nạn giao thông.

b/ Khả năng rủi ro gắn với nhà máy Điện hạt nhân , theo lực lượng phản đối Điện hạt nhân cao hơn số liệu lấy từ phân tích chính thức của Chính phủ Mỹ khoảng 20 lần, nhưng vẫn nghìn lần thấp hơn khả năng rủi ro gắn với thói quen nghiện thuốc lá của đàn ông.

c/ Kết quả phân tích của Viện Paul Scherrer ( Thụy Sỹ ), dựa trên tổng số các sự cố tai nạn gây tử vong tại các nhà máy điện trên thế giới từ năm 1969 đến 2000, cho thấy là Điện hạt nhân ( bao gồm cả 50 ca tử vong trực tiếp trong sự cố nhà máy Điện hạt nhân Chernobyl năm 1986) có tỷ lệ “số người tử vong trực tiếp vì tai nạn trên một Gigawatt-năm điện” thấp nhất ( gần 0,1 so với trên dưới 10 của các nhà máy nhiệt điện ).

Một khả năng rủi ro thứ hai gắn với Điện hạt nhân là việc xử lý và chôn cất nhiên liệu Điện hạt nhân đã qua sử dụng với độ phóng xạ cao nguy hiểm đối với con người và môi trường. Bất cứ sự rò rỉ nào của chất thải hạt nhân này đều có những hậu quả nghiêm trọng đối với dân chúng bây giờ và cả cho các thế hệ tương lai. Dĩ nhiên, đây là một thách thức, một bài toán lớn của trăm năm và của cộng đồng hạt nhân quốc tế. Các giải pháp khác nhau đã và đang được đề xuất ( Tham khảo đề xuất của Chính phủ Mỹ trong phụ lục 2 ).

Phụ lục 2 : Giải pháp chất thải hạt nhân

Chính phủ Mỹ ( trong chương trình GNEP ) đề xuất thành lập một côngxecxiom quốc tế, bao gồm các quốc gia hạt nhân hàng đầu như Mỹ, Nga, Anh, Pháp…, đảm đương nhiệm vụ cung ứng nhiên liệu hạt nhân cho các nước khác và làm dịch vụ quản lý nhiên liệu đã qua sử dụng.

Mặt khác, đề xuất một công nghệ mới dùng để tái xử lý, cụ thể : trong một thời gian ngắn, tách triệt để tất cả nhiên liệu tái sinh mới ( Uranium, Plutonium và cả các đồng vị Actinium ) để tái sử dụng. Với chu trình nhiên liệu được rút ngắn như vậy và hầu hết các chất phóng xạ mạnh đã được tách khỏi chất thải, khối lượng và độ phóng xạ của chất thải cần chôn cất sẽ giảm đáng kể, đồng thời quá trình chôn huỷ chất thải cũng rút ngắn.

Tóm lại, công nghệ Điện hạt nhân là một công nghệ đặc biệt phức tạp và tốn kém, tuy nhiên với vai trò quan trọng của một nguồn sản xuất điện không sinh khí thải CO2 đảm bảo sự phát triển kinh tế bền vững, Điện hạt nhân đang dần trở thành một lựa chọn tất yếu của nhiều quốc gia đang phát triển trong đó có Việt Nam, một khi hạ tầng cơ sở kinh tế, nhân lực chuyên môn và khả năng vốn cho phép.

Điện Hạt nhân : Suy nghĩ và đề xuất

Nước ta đang khởi động dự án xây dựng nhà máy Điện hạt nhân đầu tiên. Tác giả xin tóm lược và nhấn mạnh những suy nghĩ và một số đề xuất cơ bản nhất đã có dịp phát biểu trước đây ( tạp chí Tia Sáng ), liên quan công cuộc phát triển Điện hạt nhân ở nước ta hiện nay.

a/ Theo kinh nghiệm của các nước, điểm quan trọng nhất bảo đảm sự thành công cho mọi đề án Điện hạt nhân là phải có ngay một cơ quan nhà nước duy nhất chịu sự lãnh đạo trực tiếp của Thủ tướng Chính phủ, có trách nhiệm quản lý, điều phối thống nhất tất cả các hoạt động liên quan đến dự án nhà máy Điện hạt nhân đầu tiên của Việt Nam.

Cơ quan đó có thể là Tổng cục Điện hạt nhân hoặc Ủy ban năng lượng hạt nhân quốc gia… Thủ trưởng cơ quan này phải có trách nhiệm báo cáo định kỳ với Thủ tướng Chính phủ cũng như Quốc hội về tiến độ của dự án.

b/ Phải luôn đặt sự bảo đảm nền an ninh quốc gia và lợi ích của các thế hệ mai sau lên trên tất cả các tư duy kinh doanh của kinh tế thị trường, những toan tính và lợi ích cá nhân, dù lớn dù nhỏ, trong suốt quá trình triển khai dự án nhà máy Điện hạt nhân.

Với mục tiêu đó, nên để mở khả năng thuê chuyên gia quốc tế có kinh nghiệm lâu năm trong xây dựng và vận hành nhà máy Điện hạt nhân, tham gia thành phần lãnh đạo hoặc làm cố vấn đặc biệt cho ban lãnh đạo cơ quan để đảm bảo việc điều hành dự án Điện hạt nhân quốc gia được tiến hành với trình độ chuyên nghiệp nhất. Mạnh dạn mời các chuyên gia Việt Nam, kể cả Việt kiều hoặc các chuyên gia đã về hưu, từng làm việc với các nhà máy Điện hạt nhân ở các nước hoặc có trình độ cao và giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực an toàn hạt nhân, vật lý và kỹ thuật lò phản ứng hạt nhân v.v…

c/ Để chọn lựa công nghệ và lò phản ứng cho các nhà máy Điện hạt nhân đầu tiên của VN, cần phải thực hiện việc đấu thầu quốc tế.

Toàn bộ quá trình đấu thầu phải được diễn ra công khai, minh bạch và đảm bảo nhà máy Điện hạt nhân của nước ta phải được xây dựng với công nghệ thuộc loại an toàn và hiện đại nhất, với giá cả hợp lý nhất.

d/ Chính phủ cần sớm thành lập một cơ quan pháp quy trực thuộc Chính phủ hoặc thanh tra nhà nước, với chức năng thanh tra, giám sát toàn bộ các công việc gắn với việc xây dựng nhà máy Điện hạt nhân. Với tầm cỡ một công trình trọng điểm quốc gia, cơ quan thanh tra này phải có trách nhiệm đảm bảo tuyệt đối không xảy ra bất kỳ sai phạm nào ( tham nhũng, thất thoát trong quá trình nhập công nghệ và thiết bị, xây dựng… ).

Sự tồn tại của cơ quan thanh tra pháp qui bàn phải được duy trì tiếp tục theo các chuẩn quốc tế, với quyền lực thanh tra cao nhất quá trình vận hành nhà máy Điện hạt nhân ( như toàn quyền được phép ra lệnh ngừng hoạt động của lò phản ứng hạt nhân khi thấy có những vi phạm tiêu chí an toàn v.v…) .

e/ Đào tạo nhân lực là công việc rất quan trọng, bảo đảm thành công cho sự nghiệp xây dựng nhà máy Điện hạt nhân ở nước ta. Cơ quan quyền lực cao nhất phải trực tiếp chỉ đạo triển khai, ngay từ giai đoạn 1 của chương trình đào tạo nhân lực đồng bộ cho Điện hạt nhân, dựa vào các chương trình hợp tác quốc tế đã ký với Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kỳ, IAEA…, với kinh phí huy động từ ngân sách nhà nước và viện trợ ODA.

Chương trình đào tạo này phải bao gồm tất cả các hướng hoạt động xung quanh công cuộc xây dựng, vận hành, hỗ trợ kỹ thuật… nhà máy Điện hạt nhân tương lai. Ngoài việc chọn lọc và đưa nhân lực trẻ đi đào tạo ở nước ngoài, các khóa đào tạo trong nước phải được tiến hành đồng bộ, nghiêm túc nhất bởi các chuyên gia trong lĩnh vực Điện hạt nhân và lò phản ứng hạt nhân với đủ thời lượng thực hành trên lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu ở Đà Lạt hoặc tại các cơ sở Điện hạt nhân quốc tế.

Ngoài ra, nhà nước phải sớm ban hành một chế độ đãi ngộ, hợp đồng lao động ưu đãi đặc biệt đối với tất cả các đối tượng nhân sự làm việc trong chương trình Điện hạt nhân quốc gia ( dựa trên kinh nghiệm quốc tế ) để thực sự thu hút được nhân lực chất lượng cao trong và ngoài nước cho chương trình này.

Hy vọng những thông tin trên đây đến được vói các cấp lãnh đạo nhà nước và các cơ quan chức năng liên quan. Để quá trình phát triển Điện hạt nhân nước ta diễn ra với độ tin cậy cao nhất, góp phần phát triển bền vững đất nước, an ninh và thịnh vượng cho các thế hệ mai sau.