NewYork Paris Hà Nội Khách thứ :

NIỀM TIN TƯƠNG LAI

     

Chiến lược công nghiệp hoá lan toả - Chuyển đổi nền kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp

Trong vòng ba thập kỷ vừa qua, quá trình công nghiệp hoá và đô thị hoá diễn ra mạnh mẽ đã biến Đông Á thành khu vực năng động nhất trên bản đồ kinh tế toàn cầu. Trong tiến trình này, một mặt sự tích tụ của các nguồn lực tư bản và chất xám hình thành nên các trung tâm đô thị công nghiệp tập trung cao độ, những thành phố toàn cầu như Tôkyô, Seoul, Thượng Hải, Bangkok, Manila, Kuala Lumpur, Jakarta, đồng thời cũng diễn ra xu hướng dịch chuyển đầu tư và hoạt động sản xuất công nghiệp từ các khu vực trung tâm này ra các vùng ngoại vi, tạo nên hiệu ứng lan toả, thúc đẩy sự ra đời và hình thành các trung tâm vệ tinh công nghiệp. Đây chính là quá trình hình thành nên hiệu ứng trung tâm-ngoại vi. Bài học của các nước Đông Á cho thấy tầm quan trọng của mối quan hệ này trong việc định hình xu thế công nghiệp hoá của địa phương, vùng cũng như toàn quốc gia theo hướng "lan toả" hay "co cụm". Từ kinh nghiệm của Đông Á có thể rút ra những bài học hữu ích đối với Việt Nam, đặc biệt là đối với các vùng kinh tế trọng điểm.

CÔNG NGHIỆP HOÁ LAN TOẢ Ở ĐÔNG Á

Trong vòng chỉ một thập kỷ, có đến 90% hoạt động sản xuất công nghiệp của Hồng Kông đã dịch chuyển sang tỉnh Quảng Đông, tạo nên một vành đai về công nghiệp và hình thành một loạt các thành phố vệ tinh được gọi là vùng công nghiệp châu thổ sông Châu Giang. Hai thập kỷ 80 và 90, các ngành công nghiệp Đài Loan vượt qua eo biển vào Đại Lục đã nhanh chóng biến thủ phủ Hạ Môn của Phúc Kiến thành trung tâm công nghiệp, góp phần trở thành động lực phát triển cho các khu vực của vành đai ven biển phía Đông. Những xu thế này của Trung Quốc cũng đã từng xảy ra với các thành phố của Đông Á khác như Tôkyô, Seoul, Thượng Hải, Bangkok, Manila, Jakarta... quá trình đô thị hoá của khu vực ngoại vi sẽ làm tăng số lượng dân cư đô thị, và đóng góp vào quá trình đô thị hoá chung của khu vực trung tâm. Dự báo trong vòng 25 năm tới các khu vực ngoại vi của Đông Á sẽ làm tăng thêm 200 triệu cư dân đô thị, đóng góp vào 40% mức tăng dân cư đô thị của khu vực trung tâm. Đối với Bangkok, khu vực ngoại vi đóng góp vào tăng trưởng của dân số đô thị của khu vực trung tâm là 53%, tương tự như vậy đối với Jakarta con số là 70%.

Thực tế của Đông Á cho thấy, khu vực ngoại vi với những lợi thế chi phí về lao động, đất đai so với khu vực trung tâm dễ trở thành địa điểm lựa chọn của giới đầu tư trong nước và quốc tế. Như vậy sẽ có hai luồng vốn đầu tư là nước ngoài và từ các thành phố trung tâm đổ ra khu vực ngoại vi, dẫn đến quá trình công nghiệp hoá lan toả, thúc đẩy tiến trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế của những khu vực này nhanh sang công nghiệp. Bắt đầu bằng sự thu hút vốn, dịch chuyển công nghiệp, hình thành các cụm công nghiệp, tiếp theo là di dân, phát triển các dịch vụ phục vụ khu vực công nghiệp, chuyển đổi thị trấn thành các thành phố vệ tinh.

Công nghiệp hoá và đô thị hoá khu vực ngoại vi

Khái niệm công nghiệp hoá, đô thị hoá ngoại vi thể hiện một tiến trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp, dịch vụ của khu vực ngoại vi trong mối quan hệ với khu vực trung tâm, gồm các đặc trưng cơ bản như

- Tiến trình dịch chuyển cơ cấu kinh tế, chuyển đổi từ nền kinh tế nông nghiệp sang công nghiệp.

- Tiến trình dịch chuyển cơ cấu lao động, từ nông nghiệp sang công nghiệp. Tỷ trọng lao động công nghiệp trên 20% và tiếp tục tăng lên.

- Tăng trưởng nhanh của dân số và đô thị hoá.

- Đất đai chuyển từ phục vụ sản xuất nông nghiệp sang công nghiệp, kéo theo hiện tượng tăng giá đất.

Ở các nước Đông Á, khu vực ngoại vi có khoảng cách từ 150 km đến 300 km kể từ trung tâm công nghiệp đô thị. Nơi đây là vành đai của khu vực trung tâm, vẫn mang đặc trưng của nông thôn với sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ trọng cao. Trong mối quan hệ trung tâm-ngoại vi có những yếu tố kéo và đẩy dẫn đến hình thành luồng dịch chuyển vốn, hoạt động sản xuất công nghiệp. Về yếu tố kéo, các khu vực ngoại vi có lợi thế chi phí so với trung tâm về lao động, đất đai, mặt bằng sản xuất. Đối với yếu tố đẩy, kinh nghiệm của Đông Á cho thấy, sau một giai đoạn phát triển và tích tụ đến một mức độ nhất định, các hoạt động công nghiệp ở đô thị trung tâm có xu hướng dịch chuyển ra ngoại vi, hay quá trình "phi công nghiệp hoá" để chuyển sang các hoạt động công nghiệp mức cao hơn, hay chuyên môn hoá vào các lĩnh vực kinh doanh, thương mại, dịch vụ. Ngoài ra, trong quá trình nâng cao thu nhập, nhu cầu nhà ở chất lượng cao của cư dân thành phố cũng thu hút một loạt khu dân cư, các công trình phục vụ lớn như sân bay, đại học, công viên … ra các khu vực ngoại vi.

Như vậy, nếu những yếu tố kéo và đẩy được thông suốt sẽ dẫn đến một tiến trình công nghiệp hoá lan toả, bắt đầu từ trung tâm sau đó tiến ra ngoại vi, và đồng thời diễn ra sự chuyển đổi về chất trong tiến trình công nghiệp hoá, khu vực ngoại vi tiếp nhận những hoạt động công nghiệp từ trung tâm, trong khi khu vực trung tâm sẽ chuyển đổi lên ở tầm phát triển cao hơn. Trong trường hợp ngược lại, khi những yếu tố kéo và đẩy không vượt qua được những rào cản về mặt thể chế và yếu kém về cơ sở hạ tầng, sẽ dẫn đến xu hướng công nghiệp hoá co cụm, khi đó, chỉ những khu vực đô thị trung tâm là nơi thu hút vốn đầu tư, tập trung các hoạt động công nghiệp, trong khi các khu vực xung quanh vẫn chỉ là nông thôn và sản xuất nông nghiệp vẫn chiếm vai trò chủ đạo, hay tình trạng "nông thôn bao vây thành thị", quá trình công nghiệp hoá bị tắc nghẽn, chênh lệch đô thị nông thôn tăng lên và thành phố cũng không có cơ hội để chuyển lên mức phát triển cao hơn, và không thể trở thành động lực thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu kinh tế cho các địa phương lân cận và toàn bộ nền kinh tế.

VẤN ĐỀ CỦA VIỆT NAM - RÚT LAO ĐỘNG KHỎI NÔNG NGHIỆP

Đối với một nước như Việt Nam, quá trình cơ bản là công nghiệp hoá để chuyển đổi từ kinh tế nông nghiệp sang công nghiệp. Trong tiến trình này, vai trò, tương tác giữa khu vực nông nghiệp, nông thôn với công nghiệp đóng vai trò cơ bản. Sau 20 năm đổi mới, thách thức quan trọng nhất của nông nghiệp, nông thôn Việt Nam đã chuyển từ an ninh lương thực, thiếu đói sang dư thừa lao động, chia cắt và tụt hậu với khu vực công nghiệp và bộ toàn nền kinh tế. Đây là nguy cơ của một nền kinh tế có hai bộ mặt - “dualism”, khác nhau về năng suất, thu nhập và trình độ phát triển. Vấn đề đặt ra là phải duy trì tăng trưởng nông nghiệp, trong những giới hạn về vốn, đất đai, tài nguyên. Nếu công nghiệp tạo việc làm không rút lao động ra khỏi nông thôn để tạo điều kiện cho nông nghiệp tăng năng suất lao động và thu nhập thì khu vực nông nghiệp, nông thôn sẽ là gánh nặng và trở ngại cho tiến trình công nghiệp hoá.

Vấn đề rút lao động ra khỏi sản xuất nông nghiệp là vấn đề cơ bản đối với công cuộc công nghiệp hoá, chuyển đổi nền kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp. Kịch bản tương lai cho tăng trưởng nông nghiệp và tiến trình công nghiệp hoá đất nước sẽ phụ thuộc vào việc triển khai một chiến lược công nghiệp hoá như thế nào để vừa đẩy mạnh công nghiệp tăng trưởng, thúc đẩy năng suất và tăng thu nhập, trong khi vẫn vực dậy và kết nối nông thôn vào tiến trình phát triển của cả nền kinh tế.

So với những nền kinh tế ở trình độ công nghiệp cao như Đài Loan hay những nước có nền nông nghiệp phát triển như Thái Lan thì mức độ rút lao động ra khỏi nông thôn của Việt Nam rất đáng lo ngại. Ngay cả Trung Quốc, một nước đông dân có số lượng nông dân khổng lồ và chênh lệch thu nhập nông thôn thành thị rất cao, cũng đang nỗ lực thu hút lao động vào công nghiệp. Triệu chứng tắc nghẽn lao động ở Việt Nam thể hiện một tiến trình phát triển công nghiệp và đô thị không gắn kết với phát triển nông thôn. Kinh tế nông thôn phải đảm nhiệm một nhiệm vụ khó khăn là tiếp tục tạo thêm việc làm cho khối lượng lao động đang tăng nhanh hàng năm để duy trì sự ổn định xã hội và môi trường cho đất nước trong một thời gian khá dài.

Trong khi các nước đã qua thời điểm lao động trong nông nghiệp ngừng tăng về số lượng tuyệt đối thì ở Việt Nam, lao động trong nông nghiệp vẫn tiếp tục tăng lên. Thời điểm mà lao động trong nông nghiệp giảm về mặt tuyệt đối được gọi là "điểm ngoặt", lúc đó khu vực nông nghiệp, nông thôn bắt đầu giảm được sức ép tình trạng đất chật người đông, tạo điều kiện tăng năng suất lao động nông nghiệp và tăng thu nhập. Đến đầu những năm 90, trừ Philippin, những nước trong khu vực như Thái Lan, Malaisia, Inđônêxia đều đã giảm lao động về mặt tuyệt đối. Ngay cả trường hợp của Trung Quốc có xuất phát điểm thấp cũng đã đạt tới điểm "ngoặt" kể từ năm 2000. Suốt những năm đầu thập kỷ 80 đến tận những năm 90 lao động của Trung Quốc luôn tăng, từ mức 300 triệu lên đến 333 triệu, nhưng kể từ năm 2000 bắt đầu giảm xuống còn 320 triệu. Lưu ý rằng, Thái Lan, Trung Quốc và Việt Nam có cùng xuất phát điểm về tỷ lệ lao động nông nghiệp trong nền kinh tế những năm đầu thập kỷ 80. Nếu lấy những năm 80 làm mốc thì Thái Lan mất một thập kỷ để đạt được điểm "bước ngoặt" lực lượng lao động trong nông nghiệp giảm; trong khi sau hơn hai thập kỷ Việt Nam chưa làm được chuyện này.

TIẾN ĐẾN CHIẾN LƯỢC CÔNG NGHIỆP HOÁ LAN TỎA

Trong điều kiện của Việt Nam, nếu chỉ phát triển công nghiệp ở một vài đô thị lớn sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng về sự tụt hậu của nông thôn, và nếu cũng chỉ tập trung công nghiệp hoá nông thôn cũng khó giải quyết được vấn đề của bản thân khu vực nông thôn mà cần phải có một hướng đi mang tính toàn diện trên bình diện tổng thể nền kinh tế. Theo như các nghiên cứu của Phương Tây đối với các vùng ngoại vi của Thái Lan, Trung Quốc hay Philipin thì vùng ngoại vi cách trung tâm ước chừng 100 đến 200 km, tuỳ theo mức độ lan toả của các hoạt động công nghiệp và tiến trình đô thị hoá. Đối với Việt Nam mức độ công nghiệp hoá và đô thị hoá còn chưa cao thì vùng ngoại vi không thể có khoảng cách xa như các nước khác. Trong một vài năm gần đây, những khu vực vành đai của hai trung tâm kinh tế của đất nước là Hà Nội và TP Hồ Chí Minh đã mọc lên những khu công nghiệp, giúp thúc đẩy kinh tế của các địa phương theo hướng công nghiệp hoá và chuyển đổi cơ cấu kinh tế, đẩy nhanh tiến trình đô thị hoá. Như vậy, nếu xét theo tiến trình của các nước Đông Á đi trước thì ở Việt Nam cũng đang diễn ra những dấu hiệu manh nha cho một xu hướng công nghiệp hoá, đô thị hoá vùng biên. Có một số vấn đề được xem xét và định hướng dựa trên những bài học của các nước Đông Á như sau:

- Đối với Việt Nam, nếu quá trình công nghiệp hoá ngoại vi không tiến triển mạnh sẽ chuyển sang nguy cơ về một xu thế công nghiệp hoá co cụm, và những tình trạng ùn tắc. Ùn tắc về vốn đầu tư không chạy vào sản xuất kinh doanh mà vào các hoạt động đầu cơ, địa ốc, đẩy giá nhà đất đô thị lên cao, trong khi ngoại vi có những cơ hội đầu tư lại không được khai thông để thu hút vốn. Ùn tắc về lao động nông thôn không thoát ra khỏi sản xuất nông nghiệp. Ùn tắc về đất đai, khi đa số dân cư chen chúc vào sống và làm việc ở nội đô chật hẹp, dẫn đến quá tải về giao thông, dịch vụ, cơ sở hạ tầng …

- Ở những khu vực ngoại vi của Việt Nam đã hội tụ đủ các yếu tố "kéo" và "đẩy" để hình thành nên tiến trình công nghiệp hoá và đô thị hoá, nhưng rất cần những "cú huých" của Nhà nước trong phát triển cơ sở hạ tầng để kéo dãn vốn đầu tư nước ngoài và dịch chuyển hoạt động sản xuất từ trung tâm ra. Trường hợp của Philipin cho thấy tầm quan trọng của tư nhân trong việc phát triển khu vực ngoại vi, đối với Trung Quốc các doanh nghiệp nông thôn-hương trấn trở thành nhân tố hấp thụ đầu tư và đẩy mạnh quá trình công nghiệp hoá, trong khi ở Thái Lan thì Chính phủ đóng vai trò quyết định trong định hướng phát triển. Đối với Việt Nam, trong hoàn cảnh khu vực tư nhân còn yếu, không có các doanh nghiệp nông thôn mạnh như Trung Quốc thì vai trò của Nhà nước trong việc tạo dựng những vành đai và thúc đẩy tiến trình công nghiệp hoá vùng biên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

- Kinh nghiệm của Đông Á cho thấy sự thiếu kết nối và hợp tác khi triển khai các chương trình phát triển các vùng vành đai làm chậm quá trình công nghiệp hoá và đô thị hoá. Những yếu kém bao gồm: liên kết dọc giữa chính quyền trung ương, các Bộ ngành với địa phương và liên kết ngang giữa các chính quyền địa phương với nhau. Một nguy cơ là khi các tỉnh đều mong muốn đẩy nhanh công nghiệp hoá và dồn toàn lực vào xây dựng cơ sở hạ tầng, như sân bay, cầu cảng...sẽ dẫn đến hiện tượng mang tính "phong trào" và "mạnh ai nấy làm" không sử dụng đúng lợi thế của mình và tận dụng điều kiện của địa phương lân cận cũng như phù hợp với chiến lược phát triển chung của quốc gia trong dài hạn. Ví dụ như trường hợp các tỉnh cạnh nhau đều đầu tư xây dựng sân bay và cảng biển sẽ là thiếu hiệu quả thay vì đầu tư vào các lợi thế của mình và sử dụng của nhau.

- Trong trường hợp hội tụ đủ "yếu tố đẩy" từ trung tâm thành phố ra, thì vấn đề lại là liệu địa phương có đủ năng lực nắm bắt cơ hội tiếp nhận luồng tài nguyên dịch chuyển hay không? Ở đây, chính quyền địa phương đóng vai trò quyết định. Các nhà đầu tư thường nản lòng trước những rào cản về mặt hành chính, sự chậm chễ chuẩn bị điều kiện đầu tư và tệ tham nhũng của địa phương. Mặt khác, năng lực của chính quyền địa phương trong việc tạo lập môi trường kinh doanh thân thiện có ý nghĩa quyết định thu hút vốn đầu tư. Cựu thủ tướng Singapore Lý Quang Diệu đã nhận xét các nước trong quá trình công nghiệp hoá thường quá chú trọng đến phần cứng (cơ sở hạ tầng) mà quên mất yếu tố quan trọng nhất là tạo lập môi trường kinh doanh thân thiện cho các nhà đầu tư.

- Một điểm quan trọng trong tiến trình công nghiệp hoá ngoại vi là việc thu hút vốn đầu tư chỉ là phương tiện. Vấn đề chính nằm ở chỗ làm sao để "địa phương" có thể thụ hưởng tiến trình này để tạo ra được thay đổi về cơ cấu kinh tế và lao động. Một số nơi của Thái Lan đã diễn ra tình trạng nguy cơ "ốc đảo", đó là các khu công nghiệp không tạo được liên kết và thúc đẩy phát triển vùng, không chuyển đổi cơ cấu kinh tế, những người kỹ sư và công nhân làm việc cho khu công nghiệp là những người nơi khác đến làm chứ không phải dân địa phương. Trong tình trạng này, sẽ không tạo nên chuyển biến cơ cấu kinh tế và quá trình công nghiệp hoá sẽ không dẫn đến đô thị hoá.

- Trong quá trình công nghiệp hoá và đô thị hoá ngoại vi, luồng vồn đầu tư thường tạo ra quá trình chuyển đổi sản xuất từ nông nghiệp sang công nghiệp và đô thị hoá làm phá vỡ những "cấu trúc" cũ của địa phương và phát sinh những thách thức mới về môi trường, và các vấn đề xã hội...Cho nên Chính quyền địa phương không chỉ quan tâm đến những khía cạnh kinh tế mà phải chú ý cả các vấn đề xã hội và có định hướng đối phó với thách thức mới nảy sinh.

- Về chiến lược đầu tư, cần tránh chỉ chú trọng đầu tư xây dựng cơ bản mà không chú ý đến các vấn đề con người, an sinh xã hội. Công tác đào tạo và dạy nghề, phát triển nguồn lao động có ý nghĩa quyết định để địa phương có thể hưởng lợi thực sự từ quá trình công nghiệp hoá vùng biên, giúp chuyển đổi cơ cấu kinh tế, và đô thị hoá địa bàn địa phương.

- Trong tiến trình công nghiệp hoá ngoại vi, tránh tình trạng cạnh tranh ngoại vi và "khoảng trống" tại trung tâm đô thị do dịch chuyển công nghiệp ra ngoại vi. Các trung tâm đô thị cần phải có những chiến lược phát triển chủ động, tạo ra những thay đổi nội tại, chuyển biến về chất để phát triển lên tầng nấc cao hơn. Như vậy, thành phố cần lựa chọn ưu thế, các hướng phát triển mới, xây dựng đội ngũ lao động tay nghề cao, các tầng lớp kinh doanh, dịch vụ phát triển và ứng dụng khoa học công nghệ...

Phạm Quang Diệu

Viện Kinh tế Nông nghiệp Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn