NewYork Paris Hà Nội Khách thứ :

NIỀM TIN TƯƠNG LAI

     

Tiến cùng thế giới, tiến cùng thời đại để giàu mạnh - Nguyễn Trung

Cuộc chiến xóa bỏ “số kiếp” nước nghèo!

“Nhìn lại quá khứ đầy máu và nước mắt của một quốc gia trong ngót hai thế kỷ vừa qua đã có lúc bị xóa tên khỏi bản đồ thế giới, làm sao không tự hào về bản lĩnh mới và vị thế mới ngày nay đất nước ta giành được?

Nhìn vào tầm vóc cuộc đua tranh, nước ta có vị thế tham gia và chấp nhận tham gia, làm sao tránh khỏi giây phút ngỡ ngàng. Chính điều này đòi hỏi mỗi người Việt Nam chúng ta phải tự nhìn nhận lại chính mình trước khi bước vào “cuộc chiến” lần đầu tiên đối mặt: “Cuộc chiến” xóa bỏ số kiếp nước nghèo và chấn hưng đất nước – “cuộc chiến” lớn nhất so với tất cả những gì đất nước ta đến nay đã trải qua: giành lấy chỗ đứng xứng đáng trong cộng đồng thế giới hiện đại”.

Ông Nguyễn Trung ( Tổ nghiên cứu Kinh tế đối ngoại của Thủ tướng Chính phủ, nguyên Đại sứ VN tại Thái Lan, Australia ) tiếp tục gửi tới bạn đọc VNnet những suy ngẫm về bước đi trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Từ khi tiến hành đổi mới, chúng ta đã bắt đầu từng bước tự giác nhận thức sự vận động của quá trình toàn cầu hóa kinh tế thế giới ở nấc thang hiện tại. Nhận thức này – tuy là hình thành từng bước và còn đang tiếp tục hình thành - , là cơ sở của tư duy mới dẫn dắt sự phát triển mọi mặt của đất nước 20 năm qua. Tuy nhiên, đã đến lúc phải nêu bật một điều then chốt:

Hội nhập kinh tế thế giới là một quan điểm chiến lược, là con đường đất nước phải trải qua để tiến lên trở thành nước công nghiệp hiện đại, là con đường cả nước ta phải chủ động bước vào với quyết tâm chính trị cao nhất.

Chủ động tham gia “luật chơi” quốc tế!

Sự vật thường được nhìn nhận từ góc độ người đứng nhìn. Điều này cũng có nghĩa quá trình toàn cầu hóa kinh tế thế giới có nhiều chiều cạnh.

Ngày nay không thể có công nghiệp hóa trong phạm vi một quốc gia, lại càng không thể công nghiệp hóa trong nền kinh tế khép kín. Công nghiệp hóa ngày nay của bất kể quốc gia thành viên “trẻ” nào trên thương trường quốc tế cũng đều phải chịu sự cọ sát, cạnh tranh với cả thế giới, muốn thế phải hội nhập thành công vào sự vận động của kinh tế thế giới.

THỜI LUẬN 1

Bất luận quá trình toàn cầu hóa này diễn ra như thế nào, có những mặt trái phải ra sao, được đánh giá theo ý thức hệ gì đi nữa.., song từ góc độ lợi ích của đất nước, chúng ta cần khẳng định: Nước ta phải hội nhập, chủ động hội nhập, để thực hiện mục tiêu chiến lược là đưa đất nước tiến lên giàu có, văn minh.

Điều cần lưu ý là nước ta tiến hành Công Nghiệp Hóa - Hiện Đại Hóa ( CNH-HĐH ) vào lúc xuất hiện “thế giới phẳng” (nói theo cách diễn đạt của Thomas Friedman), nghĩa là từ nhiều thập kỷ qua sự phát triển của kinh tế thế giới và quá trình toàn cầu hóa ngày nay hầu như đã hình thành một thị trường thế giới duy nhất, nhiều chuẩn mực chung trên thương trường được thiết lập. Trong hợp tác cũng như trong cạnh tranh quá trình toàn cầu hóa đang ngày càng làm mờ nhạt nhiều khác biệt của “quốc gia”, đồng thời ngày càng làm nổi lên nhiều cái phổ cập, nhiều cái chuẩn mực chung của “thế giới”.

Đấy chính là những yếu tố tạo dựng nên luật chơi chung trên sân chơi của cộng đồng quốc tế. Ngày nay bản đồ phân công lao động thế giới đã thay đổi vượt xa mọi dự đoán. Tiến bộ của khoa học kỹ thuật và công nghệ - nhất là công nghệ thông tin, và sự xuất hiện của kinh tế tri thức từ gần nửa thế kỷ nay càng thúc đảy mạnh mẽ quá trình vận động này. Cơ hội trên thế giới xuất hiện nhiều hơn bao giờ hết, song những biến động trên thế giới do những thách thức truyền thống và phi truyền thống gây ra ngày càng nhiều. Điều đặc biệt quan trọng là thời gian và tốc độ ngày càng trở thành yếu tố quyết định cho thành công hay thất bại.

Hệ quả cốt yếu nhất của tình hình nêu trên là: Ngày nay có thể sản xuất bất kể cái gì, tại bất kỳ đâu, đem bán ở nơi nào, miễn là làm chủ được thị trường, làm chủ được công nghệ và tiến bộ khoa học kỹ thuật, làm chủ được xu thế vận động của kinh tế thế giới. Hiện tượng này là một bước phát triển mới của tự do, song cũng là một thách thức chết người với những nước đi sau, những kẻ đến muộn.

Điều đáng lo ngại nhất trong tình hình này là không gian kinh tế cho các nước nghèo do sức cạnh tranh yếu nên đang nhỏ đi tương đối so với qui mô lớn lên không ngừng của kinh tế thế giới hiện nay. Đã thế, trong xu thế toàn cầu hóa ngày càng có nhiều thể chế quản lý ở quy mô thế giới và khu vực, khiến cho không gian chính sách quốc gia của hầu hết các nước đang phát triển tiếp tục bị thu hẹp (Robert M. Hamwey 9-2005) – nghĩa là quyền và khả năng ra quyết sách của những nước này bị co lại, sự phụ thuộc gia tăng.

Như vậy, phải chăng có sự khác biệt lớn giữa cái thế giới thực mà chúng ta đang sống và cái thế giới chúng ta ý thức được để tính toán, để cân nhắc trong khi xây dựng chiến lược phát triển đất nước?

Công Nghiệp Hóa - Hiện Đại Hóa thế nào cho lãi nhất ?

Muốn thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, nước ta không có con đường khác ngoài con đường Công Nghiệp Hóa - Hiện Đại Hóa . Thế nhưng ngày nay không thể tiến hành Công Nghiệp Hóa - Hiện Đại Hóa chỉ nhằm trực tiếp đáp ứng đòi hỏi phát triển của đất nước, mà còn phải tiến hành Công Nghiệp Hóa - Hiện Đại Hóa thế nào để sản phẩm trụ được trên thị trường và có lãi nhất, phải ít trả giá nhất về mọi phương diện kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội và môi trường, và để thu về được nhiều của cải và mọi nguồn lực khác (khoa học, công nghệ, tri thức, năng lực quản trị đất nước, năng lực kinh doanh, vốn và quyền năng con người, vốn xã hội, tầm cao văn hóa mới…) đáp ứng đòi hỏi phát triển của đất nước.

Hiển nhiên cho đến nay chúng ta chưa xác lập được rõ ràng một chiến lược Công Nghiệp Hóa - Hiện Đại Hóa bám sát xu thế vận động của kinh tế thế giới. Những gì chúng ta đã làm và đang làm trong suốt 20 năm đổi mới và hiện nay còn đang đậm nhạt bóng dáng “nền kinh tế kế hoạch” trước đây, còn vấn vương nhiều “bao cấp”, và trên thực tế là vẫn đi bên lề - nếu như không muốn nói có phần nào đó đi lạc lõng - xu thế vận động của kinh tế thế giới. Có thể nhận biết thực trạng này qua những hiện tượng

- Sự vận động chậm chạp của chuyển đổi cơ cấu kinh tế - nhất là tình trạng phát triển kết cấu hạ tầng phần cứng và phần mềm quá chậm so với đòi hỏi cũng như so với điều kiện cho phép.

- Kết cấu hạ tầng xã hội, hệ thống chính trị và hệ thống quản lý nhà nước hầu như không theo kịp đòi hỏi phát triển kinh tế.

- Sự phát triển nguồn nhân lực chưa vượt lên hay đi song song với yêu cầu phát triển kinh tế, đặc biệt là tỷ lệ lao động nông nghiệp và trong nông thôn còn quá cao, chất lượng lực lượng lao động thấp.

- Trong nền kinh tế cả nước, tỷ lệ giá trị gia tăng của sản phẩm còn thấp.

- Tính hiệu quả cả nền kinh tế chưa xứng với mức các nguồn lực bỏ ra, nếu đem so sánh với nhiều nước đang phát triển cùng trình độ sẽ thấy rõ điều này.

Bất cập trong tư duy chiến lược kinh tế

Đành rằng không thể bỏ qua thực tế khách quan là xuất phát điểm của nền kinh tế nước ta rất thấp. Song sẽ là biện hộ che đậy những yếu kém nếu ta nhất nhất đổ mọi lỗi lầm cho tình trạng nghèo nàn lạc hậu. Thật ra đem kinh tế nước ta so sánh với các nước mới công nghiệp hóa (NICs) ở vào thời điểm 20 năm kể từ khi họ xuất phát thì phải nói nước ta đi chậm so với những nước này, nếu so với láng giềng Trung Quốc càng thấy rõ sự chậm chạp của nước ta. 20 năm đổi mới và phát triển là một khoảng thời gian đủ dài để đạt lấy một trình độ phát triển cao hơn. Vì vậy có thể nói nguyên nhân hàng đầu của sự chậm chạp này chính là sự bất cập trong tư duy chiến lược kinh tế, mặt nào đó còn là sự bất cập trong tư duy nhìn nhận thế giới.

Nếu nhìn vào những thành tựu đã thay da đổi thịt nền kinh tế nước nhà trong 20 năm đổi mới được cả thế giới đánh giá cao, thì phải nói chủ yếu đấy là những thành tựu của phần lớn những sản phẩm không nằm trong diện ưu tiên cao nhất của chiến lược phát triển, những sản phẩm không phải là những bộ phận quyết định trong chiến lược CNH-HĐH. Đấy là những thành tựu của những sản phẩm kinh tế không được tập trung đầu tư hay được hưởng những ưu đãi thỏa đáng nhất; đấy là những thành tựu của những chính sách đúng đắn (tiêu biểu là Luât Doanh nghiệp ban hành năm 2001 - được tặng cho cái tên là “khoán 10 trong công nghiệp”) ra đời dưới áp lực của cuộc sống – nghĩa là tính tự giác, tính chủ động và đón đầu chưa cao, là kết quả những nỗ lực phi thường của các thành phần kinh tế - trước hết là thành phần kinh tế tư nhân - những nỗ lực tìm cách luồn lách vượt qua những rào cản còn tồn tại khá phổ biến trong nước, vượt qua mọi thách thức cạnh tranh bên ngoài… Đó là tình trạng: cái mà chúng ta mất nhiều công của đầu tư để phát triển thì không mang về hiệu quả như mong muốn, cái mà không nằm trong diện ưu tiên đầu tư phát triển thì lại mang về những kết quả vượt bậc.

Sự phát triển như thế đang đẻ ra nhiều gánh nặng mới cho nền kinh tế.

THỜI LUẬN 2

Một nền kinh tế muốn có sức cạnh tranh, không thể tiếp tục một chiến lược phát triển xa thực tế và một phương thức phân bổ kém hiệu quả những nguồn lực cho phát triển. Đáng lưu tâm là tính tự phát khá phổ biến – đó là những hiện tượng đầy tính cơ hội, manh mún, gặp gì làm nấy trong mọi thành phần kinh tế - kể cả quốc doanh: gặp ô-tô làm ô-tô, gặp đóng tầu làm đóng tầu, chỗ nào cũng xi-măng lò đứng, mía đường, chỗ nào cũng xây dựng cảng biển.., và tất cả hình như đều thiếu một luận cứ kinh tế vững chắc trong một tổng thể chiến lược kinh tế rõ nét.

Vẫn tồn tại một nền kinh tế đắt!

Tất cả những hiện tượng này rọi thêm ánh sáng vào các nguyên nhân vì sao thành tựu đạt được chưa bền vững, chất lượng chưa cao, chưa cân xứng với công sức bỏ ra, chưa thỏa đáng với những điều kiện và thời cơ cho phép, chưa cân xứng với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội bị hủy hoại, không ít giá trị đã hun đúc nên được theo chiều dài lịch sử của đất nước bị mai một hoặc đảo lộn… Để làm rõ được, mất thì phải đem tất cả lên bàn cân so sánh một cách không khoan nhượng. So sánh với ý thức cạnh tranh quyết liệt với cả thế giới, có thể nói nền kinh tế nước ta đến nay vẫn còn là một nền kinh tế đắt. Ta hôm nay đem ra so với ta hôm qua thì không dễ nhận ra điều này.

Điều đáng lo ngại nhất bây giờ là tất cả những thành tựu đạt được chưa chuẩn bị những điều kiện tốt nhất, chưa tạo ra được những tiền đề tốt nhất cho những bước phát triển tiếp theo của nền kinh tế nước ta; những hệ quả do những yếu kém để lại cần khắc phục không phải là nhỏ nếu như không muốn nói là có thể uy hiếp những bước phát triển tiếp theo của đất nước; khả năng của nước ta đối chọi với những biến động trong kinh tế thế giới khá mong manh. Tất cả chứng minh: Nền kinh tế nước ta còn đi bên lề hoặc chưa định hướng mạnh mẽ vào xu thế vận động của kinh tế thế giới trong quá trình toàn cầu hóa.

Xin nhắc lại: Quá trình toàn cầu hóa kinh tế thế giới hiện nay còn nhiều bất công, do những “cá mập” chi phối, tiềm ẩn biết bao nhiêu biến động khó lường… Song tất cả những hiện tượng này không phải là lý do để chúng ta ngập ngừng, để kéo dài sự bảo hộ.., mà chỉ là những lý do đòi hỏi nước ta phải tự trang bị cho mình tốt hơn nữa bản lĩnh và khả năng cần thiết giành lấy kỳ được thắng lợi trong hội nhập kinh tế thế giới: thực hiện thành công xây dựng dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ văn minh.

Đấy là quan điểm chiến lược cần xác định với tất cả lòng yêu nước và ý chí chính trị cao nhất của cả nước, của toàn thể cộng đồng dân tộc Việt Nam ta, để hội nhập thông minh và dũng cảm vào quá trình toàn cầu hóa kinh tế thế giới một khi nước ta trở thành thành viên của WTO.

Hai điểm yếu cơ bản tạo nên nguy cơ lớn

“Nền kinh tế nào muốn cất cánh cũng phải xuất phát từ mặt đất, nghĩa là từ chỗ thấp nhất nó đang đứng, nhưng con đường cất cánh thì hình như chỉ có một: Phát huy lợi thế so sánh mình đang có, rồi chuyển sang phát huy lợi thế cạnh tranh, từng bước cải thiện lợi thế ấy. Là nước đi sau, chúng ta lại càng phải tìm cách đi sáng tạo trên con đường này nếu không muốn thường trực quẩn quanh trong nghèo nàn lạc hậu”.

Chúng ta mất 10 năm đầu trong nền kinh tế bao cấp nên không quan tâm đến lợi thế so sánh và lợi thế cạnh tranh. Trong 20 năm đổi mới chúng ta ý thức nhiều hơn đến lợi thế so sánh, lợi thế cạnh tranh. Song phải nói chiến lược phát triển đất nước nói chung, chiến lược CNH-HĐH nói riêng trong những năm đổi mới còn nặng về định hướng xã hội chủ nghĩa với nội dung chưa xác định được thật rõ ràng – trên thực tế là mang nhiều nét bảo hộ, bao cấp và hướng nội - theo tinh thần quốc doanh là chủ đạo và hạn chế các thành phần khác.

Hàm lượng công nghệ thấp: tỷ suất lãi thấp!

Khi nói đến phát huy lợi thế so sánh, trước hết có nghĩa là ưu tiên thu hút và phân bổ các nguồn lực đầu tư - kể cả FDI và các nguồn lực bên ngoài khác - vào việc phát huy các lợi thế đất nước sẵn có bên trong (như nguồn nhân lực, đất đai, thị trường, vị trí địa lý thuận lợi, khí hậu, một số tài nguyên nhất định, sự ổn định chính trị…), đồng thời thực hiện các quyết sách cần thiết cho yêu cầu này.

Hiện nay ở nước ta, lượng xuất khẩu tương đương trên 60% GDP, nhưng xuất khẩu chủ yếu nhờ tận dụng lợi thế so sánh, nói lên tiềm năng lợi thế so sánh của nước ta rất lớn. Thế nhưng các chính sách ban hành, các thể chế hiện hành, các chính sách thu hút FDI (còn nhiều dấu ấn bảo hộ và hướng nội).., và nhất là việc phân bổ các nguồn lực đầu tư lại không ưu tiên nhằm phát triển kết cấu hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực, phát triển các dịch vụ, cải tiến các thể chế, những ưu đãi khuyến khích khoa học và công nghệ… nhằm phục vụ cho yêu cầu phát huy lợi thế so sánh.

Phải chăng vì những nguyên nhân nói trên tỷ lệ lãi giành được trong mỗi sản phẩm nhìn chung thấp? - chủ yếu do tiêu thụ nhiều lao động và nguyên liệu, nhưng hàm lượng công nghệ thấp. Phải chăng vì thế nền kinh tế nước ta chậm chuyển sang được phát huy lợi thế cạnh tranh – nghĩa là chưa thực hiện được bao nhiêu các liên kết, liên doanh với bên ngoài để làm ra các sản phẩm dưới dạng giữ nguyên thiết kế chế tạo gốc của chính hãng (original equipment manufacturing – OEM), tiến xa hơn nữa là làm ra các sản phẩm của liên kết, liên doanh nhưng tự mình thiết kế lấy (own design manufacturing – ODM), và cuối cùng là tiến tới khai thác liên kết, liên doanh để làm ra các sản phẩm có thương hiệu riêng của mình (own brand manufacturing – OBM) như nhiều nước đã làm được.

Thời luận

Rõ ràng, để hội nhập giành thắng lợi, phải tự giác phát huy mạnh mẽ lợi thế so sánh của nước ta, và tích tụ mọi điều kiện để chuyển nhanh sang phát huy lợi thế cạnh tranh, cạnh tranh quyết liệt có khi đến mức mất còn.

Lấy Trung Quốc làm ví dụ, chúng ta thấy Trung Quốc lúc đầu thu hút FDI để làm các sản phẩm lắp ráp, gia công theo thiết kế chế tạo gốc (OEM), sau đó thông qua liên kết, liên doanh chuyển sang sản phẩm thuộc lĩnh vực công nghệ cao giữ nguyên thương hiệu gốc của các tập đoàn nước ngoài nhưng được sản xuất tại Trung Quốc (ODM); tiến lên một bước nữa gần đây Trung Quốc làm ra nhiều sản phẩm thuộc lĩnh vực công nghệ cao nhờ các liên kết, liên doanh nhưng do TQ tự thiết kế và mang thương hiệu riêng của TQ (OBM). Ai cũng thấy ngày nay sản phẩm Trung Quốc thôn tính thị trường thế giới như thế nào – từ ô-tô, máy điện toán cao cấp..., đến đồ chơi trẻ con và… vân vân. Trên thế giới chỗ này chỗ khác tại các nước phát triển đã có những xí nghịêp hoặc thậm chí cả một thành phố nhỏ phải đóng cửa vì hàng rẻ của Trung Quốc…

Xin lưu ý, quyết định chiến lược nào, thể chế nào, chính sách thu hút FDI nào, chính sách hợp tác như thế nào, thì tạo ra sản phẩm ấy, hiệu quả ấy. Không phải cứ duy ý chí và quyết tâm cao là giành được thắng lợi mong muốn. Ở nước ta, nếu không tìm cách sớm thoát khỏi tình trạng “nền kinh tế đắt”, nếu không có các chính sách và những thể chế thân thiện và khuyến khích thoả đáng FDI, nếu không phát huy tốt hơn nữa nguồn nhân lực và nâng cao khả năng quản lý đất nước, tất cả để phát huy tốt hơn nữa lợi thế so sánh và dần dần chuyển sang phát huy lợi thế cạnh tranh, tất yếu hội nhập kinh tế thế giới sẽ không đạt được mục đích. Điều này sẽ có nghĩa khoảng cách tụt hậu so với thế giới bên ngoài rộng mãi, khó mà nghĩ đến đuổi kịp ai.

Sức cạnh tranh thấp: Công Nghiệp Hóa - Hiện Đại Hóa có nguy cơ thất bại!

Điều nổi bật là nước ta tiếp tục công nghiệp hoá - hiện đại hoá vào lúc châu Á nói chung và Đông Á nói riêng trở thành khu vực kinh tế năng động nhất thế giới, có nhiều thể chế song phương, đa phương đã đi vào hoạt động, nổi bật nhất hiện nay là xu thế hình thành các Hiệp định Thương mại tự do (FTA) bên cạnh các Hiệp định Thương mại song phương (BTA), đã và đang hình thành các khung khổ hợp tác ASEAN + 1 (thêm Trung Quốc), ASEAN + 2 hay ASEAN + 3 (thêm Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật), và rộng hơn nữa là APEC

Vào một tương lai không xa nước ta cũng phải đi theo xu thế ký kết những FTA… Trong tình hình đó, ngoài sự cạnh tranh của các nền kinh tế năng động trong khu vực, sự xuất hiện của Trung Quốc với tính cách là công xưởng sản xuất của thế giới về nhiều loại sản phẩm - càng tác động mạnh mẽ vào quá trình CNH ở nước ta, đồng thời cũng tác động vào các thị trường trên thế giới mà sản phẩm của nước ta đi tới.

Thời luận

Quá trình Công Nghiệp Hóa của nước ta hiển nhiên không thể đứng ngoài sự vận động của kinh tế khu vực, nhất là đứng trước thực tế cạnh tranh quyết liệt của sản phẩm Trung Quốc và các nước ASEAN 4 (Thái Lan, Indonesia, Philippines), cạnh tranh quyết liệt ngay trên thị trường nội địa của nước ta.

Thực tế hiện nay là: Trừ một số nông phẩm, nguyên liệu và một số mặt hàng công nghiệp gia công (như may mặc, giày dép, một số rất ít mặt hàng công nghiệp khác…) nhìn chung lợi thế cạnh tranh của nước ta rất thấp. Không xử lý được vấn đề khả năng cạnh tranh thấp, quá trình CNH-HĐH của nước ta có nguy cơ thất bại – ví thử sản xuất chỉ để tiêu dùng trong nước thì sản phẩm của nước ta cũng không thể trụ được, trong khi đó việc mở cửa thị trường nước ta theo những thể chế của WTO và những thể chế song phương và đa phương khác ta đã ký kết là bắt buộc.

Trong bối cảnh hội nhập như vậy, lại đứng giữa một khu vực kinh tế năng động nhất thế giới, tiếp tục quá trình Công Nghiệp Hóa - Hiện Đại Hóa với mục đính là mang về lãi và những nguồn lực khác để phát triển kinh tế đất nước và hoàn thành sự nghiệp này vào năm 2020, trước hết có nghĩa là phải tìm cho ra những “kẽ lách” mới (niches) và xây dựng được chiến lược nâng cao khả năng cạnh tranh. Chúng ta đã ý thức được đòi hỏi khách quan mang tính sống còn này hay chưa? Đã tập trung mọi nỗ lực của chúng ta vào hướng cạnh tranh?

Câu trả lời của chúng ta hình như mới chỉ là những lời kêu gọi hạ quyết tâm, song còn thiếu nhiều quyết sách và hành động đem lại hiệu quả mong muốn.

Hãy liên kết – liên doanh với các tập đoàn mạnh nước ngoài!

Ngày nay nước ta muốn tiếp tục công cuộc Công Nghiệp Hóa - Hiện Đại Hóa đất nước thì chỉ có một con đường là nâng cao khả năng mọi mặt của đất nước để phát huy lợi thế cạnh tranh của toàn bộ nền kinh tế.

Nhưng bằng cách nào?

Trước hết cần xác định, dù là tìm ra được kẽ lách nào trên thị trường thế giới và trong nước ta, nhất thiết nó phải là kẽ lách cho những sản phẩm có nhiều hàm lượng công nghệ và có tỷ suất lãi cao. Chỉ có kẽ lách đáng mong muốn này mới có ý nghĩa đối với công cuộc CNH-HĐH của đất nước ta. Thấy sâu sắc được đòi hỏi này, mới có hướng đi tìm câu trả lời.

Thời luận

Nền kinh tế nước ta hiện nay đang yếu cả trên 2 phương diện : khả năng cạnh tranh của toàn bộ nền kinh tế; và chính sách thu hút FDI với yêu cầu tạo ra những liên kết, liên doanh khả dĩ giúp nền kinh tế nước ta rút ngắn các cung đoạn sản phẩm OEM-ODM-OBM.

Đặc điểm nổi bật của sản phẩm công nghiệp nước ta dành cho xuất khẩu là gia công, phát huy lợi thế lao động rẻ và một số nguyên liệu nào đó sẵn có trong nước; sản phẩm may mặc chiếm tới khoảng 40% tổng kim ngạch xuất khẩu (trong đó trên 80% giá trị xuất khẩu là dành cho nhập nguyên liệu và máy móc), sản phẩm xuất khẩu các máy móc chỉ chiếm khoảng 8% tổng kim ngạch xuất khẩu (trong đó khoảng 50-70% giá trị xuất khẩu là dành cho nhập các linh kiện, máy móc và phụ tùng…). Trong hều hết mọi ngành sản xuất, công đoạn lắp ráp có giá trị gia tăng thấp nhất và hàm lượng công nghệ thấp nhất. Nếu không có sự chuyển dịch sang những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn, toàn bộ quá trình CNH-HĐH không thể phát triển năng động. Việc mở thị trường mới và chiếm thêm nhiều thị phần cũng khó khăn. Toàn bộ quá trình này cắt nghĩa vì sao nền kinh tế nước ta có nguy cơ tụt hậu kéo dài.

Các nhà nghiên cứu, các nhà hoạch định chính sách ở nước ta chắc hiểu rất rõ phải làm gì để khắc phục hai yếu kém nói trên để điều chỉnh chiến lược CNH-HĐH của đất nước cho phù hợp.

Đã xuất hiện thực tế là một số doanh nghiệp công nghiệp nước ta (hầu hết là ngoài quốc doanh) không chờ đợi các quyết sách của Đảng và Nhà nước cho 2 vấn đề trọng đại này. Đứng trước tình hình tràn ngập hàng rẻ Trung Quốc ở mọi nơi, họ đã tự đề ra cho mình phương châm “sống chung với lũ để vượt lũ”. Họ tận dụng mọi chính sách và thể chế hiện có, tự tìm các đối tác liên kết liên doanh theo chiều sâu, huy động các nguồn lực để tự làm lấy khâu nghiên cứu - triển khai (R&D) và làm ra sản phẩm mới với thương hiệu riêng (OBM), cạnh tranh được ngay trên thị trường nước ta và xuất được vào thị trường Trung Quốc. Đấy là hàng may mặc cao cấp, đồ điện và điện tử dùng trong gia đình, trang bị nội thất, vật liêu xây dựng cao cấp, một số mặt hàng khác như ống nước nhựa cao cấp, dây dẫn điện, đồ uống… vân vân.

Tuy còn khiêm tốn về chủng loại mặt hàng, về kim ngạch đạt được, song những nỗ lực “sống chung với lũ để vượt lũ” như vậy là những con chim én báo hiệu mùa xuân một phong cách kinh doanh mới với triển vọng mới. Đó là những gợi ý tốt và phong phú cho các nhà nghiên cứu và họach định chính sách ở nước ta.

Điều cốt tử của cuộc chơi toàn cầu : Biết người biết ta!

Xin đừng quên sự thật lạnh lùng mà các nạn nhân khác nhau phải đối mặt dù hội nhập có mang tính tất yếu sống còn. Xin đừng quên thói quen ăn sổi ở thì và tâm lý tự ti...

Là nước nghèo và chưa ra khỏi tình trạng chậm phát triển, khả năng thích nghi và cạnh tranh đều yếu kém, nên những điều cay đắng đối với nước ta không phải là ít và dễ chịu đựng.

Ai là nạn nhân của cuộc chơi ?

Nạn nhân đầu tiên là những sản phẩm không trụ được trên thị trường thuế quan thấp hoặc có thuế suất bằng không – nhất là sản phẩm của những ngành công nghiệp non trẻ; sự bảo hộ cuối cùng là bảo hộ bằng các biện pháp kỹ thuật cũng phải dỡ bỏ dần.

Nạn nhân đầu tiên là những sản phẩm lỗi thời bị các sản phẩm mới thay thế một cách không thương tiếc trên thị trường mở cửa cho cả thế giới.

Nạn nhân đầu tiên là những người lao động không thích nghi kịp hoặc không đáp ứng được những đỏi hỏi do sản phẩm mới đặt ra…

Nạn nhân đầu tiên là mọi phương thức làm ăn trong những khuôn khổ pháp chế và những chế định trái hay không khớp với những tiêu thức chung đã được thừa nhận trong WTO…

Còn nhiều nạn nhân khác nữa.

Nạn nhân “nặng ký” nhất là sự tụt hậu về tư duy trong một thế giới đã thay đổi sâu sắc.

Thời luận

Hiện tại thời đại toàn cầu hóa kinh tế thế giới đã đạt tới nấc thang phát triển: Ngày nay cả thế giới thách thức một người, một người có khả năng coi cả thế giới là đối tượng lao động của mình.

Thành - bại, vinh - nhục đối với một quốc gia, một doanh nghiệp, một cá nhân tùy thuộc vào khả năng ý thức điều cốt tử này. Một sản phẩm đưa ra thị trường, hay kết quả làm việc của một lao động – dù là trong cơ quan hành chính sự nghiệp, ngày nay đều phải chịu một thước đo chung và mọi thử thách khác của cả thế giới, đồng thời cũng có thể nhằm vào cả thế giới.

Cho nên hội nhập dù có mang tính tất yếu sống còn đi nữa, xin đừng quên sự thật lạnh lùng mà các nạn nhân khác nhau đang phải đối mặt. Bởi vì trên sân chơi chung và bình đẳng của thị trường, mỗi sản phẩm có lợi thế cạnh tranh khác nhau, mỗi quốc gia, tập đoàn, mỗi con người thường có những điều kiện và khả năng phấn đấu khác nhau. Trên thế giới kẻ được người thua trong hội nhập là chuyện xảy ra hàng ngày, trong phạm vi một quốc gia cũng vậy.

Đương nhiên vai trò nhà nước, các thể chế và tổ chức xã hội ở nước ta có trách nhiệm lớn trong việc cùng với toàn dân khắc phục những khập khiễng này; nhưng quyết định vẫn là sự nỗ lực của từng công dân, từng doanh nghiệp quyết vượt qua mọi khó khăn.

Hết chỗ đứng cho tư duy than thân trách phận !

Câu chuyện đối với nước ta không phải là ngồi than vãn sức cạnh tranh của mình chênh lệch quá lớn so với thiên hạ, vì nước đi sau nào thoát được sự chênh lệch này? Câu chuyện đích thực của nước ta là phải ý thức được cái điều cốt tử này để có phương hướng hành động - từ suy nghĩ của một cá nhân cho đến chính sách của nhà nước.

Một khi nhìn thấy sản phẩm hay kết quả lao động của mình chịu sự thách thức của cả thế giới, thì sẽ không đem ta hôm nay ra so sánh với ta hôm qua nữa, mà là so sánh với cả thế giới; ta sẽ nhận biết ta rõ hơn – nghĩa là biết mình rõ hơn, sẽ hiểu cơ hội và thách thức đến từ đâu – nghĩa là biết người rõ hơn. Một khi có ý thức đầy đủ, có thể coi cả thế giới là đối tượng lao động của mình, thì sẽ có ý chí tìm cách thoát khỏi cái vung trời lơ lửng úp trên đầu đang thu hẹp tầm nhìn của chúng ta, sẽ lựa chọn quyết sách nuôi chí lớn. Cuối cùng là sẽ tìm ra con đường biến cả thế giới thành đối tượng lao động của mình. Nghĩ, sống và làm ăn lâu dài là từ đây. Chống tình trạng ăn sổi ở thì và tự ti là từ đây. Quyết tâm đi tới dân giàu nước mạnh xã hội công bằng, dân chủ, văn minh nhất thiết phải có ý chí này.

Cả nước, trước hết là nhà nước và toàn bộ hệ thống chính trị, cần xác lập ý chí này làm động lực đẩy mạnh cải cách toàn diện, nhằm giải phóng mọi nguồn lực của đất nước, để có thể chủ động khai thác những quy chế của WTO. Mọi cái giá phải trả để vào WTO chỉ có ý nghĩa khi nước ta có bản lĩnh khai thác được tối đa những quy chế này.

Đối với mỗi công dân Việt Nam, mỗi thành viên trong cộng đồng dân tộc ta, yêu nước bây giờ trước hết là dám chấp nhận thách thức của cả thế giới, có ý chí coi cả thế giới là đối tượng lao động của mình, cả nước cùng nhau ra sức xây dựng xã hội học tập, xã hội thông tin để hun đúc ý chí như thế.

Một nước công nghiệp hoá - hiện đại hoá , hay bãi rác ?

“Khi là thành viên của WTO, câu hỏi này càng trở nên nóng bỏng đối với nước ta. Bởi lẽ: khả năng tiếp thụ kém, khả năng cạnh tranh kém, nền kinh tế nước ta dễ có nguy cơ trở thành “bãi rác” khi mở cửa và hội nhập toàn diện vào kinh tế thế giới. Điều này không phải là hoang tưởng, mà đang là sự thực chua xót tại nhiều nước đang phát triển là thành viên của WTO từ hàng chục năm nay tại châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latinh.”

Tầm nhìn kinh tế hạn chế, tư tưởng ăn sổi ở thì, hiện tượng thiếu chăm lo thỏa đáng cho cái lâu dài, cùng với phương thức làm ăn “bóc ngắn cắn dài” và đầu tư theo kiểu vào lỗ hà ra lỗ hổng như những PMU 18, những đường hầm Văn Thánh… và nhiều yếu kém khác xảy ra trong thực tế đời sống kinh tế nước ta đang có xu hướng thai nghén “cái bãi rác”.

Hãy thừa nhận sự yếu kém năng lực

Trong quá khứ không xa đã xảy ra các công trình xi-măng lò đứng, là “mía - đường”, nhiều xí nghiệp công nghiệp đã chết khác… Trong hiện tại là phong cách làm ăn tranh thủ được gì làm nấy – như xe máy, ôtô, đóng tầu, cán thép, xuất khẩu than, các nguyên liệu và sản phẩm thô khác... Phương thức làm ăn này khá thụ động, chứa đựng nhiều điều nan giải. Một trong những ví dụ thời sự hiện nay là duy trì ngành công nghiệp ô-tô như thế nào trong bối cảnh phải mở cửa thị trường nhập ô-tô cũ, tán thành hay chống đều chưa có lý lẽ thuyết phục – vì chưa đặt câu chuyện ngành công nghiệp ô-tô vào tổng thể chiến lược CNH-HĐH của nước ta ở thời điểm toàn cầu hóa hiện nay trên thế giới!

Ngoài ra còn phải nói so với số dân, quỹ đất ở nước ta rất hẹp (dưới mức bình quân của cả thế giới, mật độ dân số cao hơn cả của Trung Quốc…), yêu cầu mở mang kết cấu hạ tầng trong những năm tới rất lớn, do nhiều nguyên nhân giá đất ở nước ta rất cao. Ngoài ra còn phải tính đến thị trường đất đai và bất động sản hiện nay mang nhiều tính đầu cơ và đang gây một sức ép đáng kể lên nền kinh tế. Giả thử cho đến năm 2020 nước ta cần một mạng đường bộ các loại gấp 2 lần hoặc hơn nữa như hiện có để đáp ứng những yêu cầu phát triển của một nước công nghiệp, điều gì sẽ xảy ra và tốn kém như thế nào? Có thể nói vắn tắt: quỹ đất hiếm, quản lý kém hiệu quả, giá đất cao, chất lượng quy hoạch thấp, những điều này đang trực tiếp ảnh hưởng đến thu hút FDI nói riêng và quá trình CNH – HĐH (bao gồm cả quá trình đô thị hóa) nói chung. Tình hình đất đai như vậy tác động không lợi vào việc phát huy lợi thế cạnh tranh của đất nước.

Chất lượng nguồn nhân lực như hiện nay chưa đáp ứng tốt yêu cầu phát triển kinh tế nói chung và quá trình CNH-HĐH nói riêng. Điều này cũng đang trở thành nỗi lo đáng kể cho việc phát huy lợi thế cạnh tranh với tính cách là thành viên WTO. Ngoài ra còn phải kể đến những yếu kém khác trong năng lực quản lý đất nước, trong năng lực làm chính sách…

Thời luận 7

Chặng đường Công Nghiệp Hóa - Hiện Đại Hóa đã đi quá nửa về thời gian, mà hôm nay vẫn khó hình dung nước ta vào khoảng năm 2020 là một nước công nghiệp theo hướng hiện đại sẽ có diện mạo như thế nào, kinh tế tri thức phát triển đến đâu. Nhìn vào quy hoạch phát triển cho những yêu cầu lớn như kết cấu hạ tầng, đô thị hóa, mở mang công nghiệp và các ngành dịch vụ khác.., nỗi lo “bãi rác” càng không thể xem thường.

Tổng điều chỉnh chiến lược phát triển !

Xem xét như vậy, nên chăng tiến hành một cuộc điều chỉnh lớn chiến lược phát triển?

Nội dung của cuộc điều chỉnh này là ưu tiên phân bổ nguồn lực cho phát triển kết cấu hạ tầng phần cứng và phần mềm, phát triển nguồn nhân lực, chấm dứt hẳn việc dùng ngân sách nhà nước hay các nguồn nhà nước đi vay để đầu tư hay hỗ trợ đầu tư vào các dự án công nghiệp, ban hành các thể chế và chính sách giải phóng và không phân biệt đối xử mọi nguồn lực của cả nền kinh tế, khuyến khích thu hút FDI, khuyến khích hình thành các liên kết, liên doanh giữa trong nước với FDI; cải tiến mạnh mẽ hệ thống ngân hàng, ban hành những khuyến khích định hướng và cung cấp tối đa các dịch vụ thông tin, dịch vụ kỹ thuật - tất cả nhằm tạo ra thị trường đầu tư tốt nhất cho những sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao và tỷ lệ lãi cao, có khả năng chiếm được thị phần lớn ở trong nước cũng như trên thế giới. Đấy chính là tinh thần coi cả thế giới là đối tượng lao động của mình.

Nói ngắn gọn, vào WTO là để tìm cách mở rộng không gian kinh tế cho sự nghiệp chấn hưng đất nước và phải tránh bằng được nguy cơ “bãi rác". Muốn thế phải từ bỏ con đường nhà nước làm công nghiệp hóa, để chuyển hẳn sang con đường nhà nước tạo mọi điều kiện mang tính định hướng, để cho công nghiệp phát triển theo xu thế vận động của kinh tế thế giới. Nghĩa là nhà nước tìm cách để cho thị trường làm công nghiệp hóa theo hướng đáng mong muốn.

Thời luận 8

Sản phẩm và thành quả lao động của nước ta trong hội nhập có đạt thương hiệu được thị trường thế giới xác nhận, thì đất nước mới có cơ may sớm tiến lên giàu mạnh. Mà ai cũng biết con đường xây dựng thương hiệu chỉ hứa hẹn thành công bằng chữ tín của bản thân và bằng những mối liên kết, liên doanh có hiệu quả với các đối tác có tên tuổi ở thế giới bên ngoài.

Ngành công nghiệp nào ra đời, kinh tế phát triển theo hướng nào.., chủ yếu phải dựa trên cơ chế thị trường, phù hợp với xu thế vận động của kinh tế thế giới, nhà nước đưa ra được những điều kiện định hướng và những ưu đãi, những khuyến khích có hiệu quả.

Vai trò nhà nước không nên đi quá phạm vi này, lại càng không được trực tiếp làm kinh tế.

Tóm lại, nhà nước cần phải được tổ chức như một doanh nghiệp hiện đại để thực hiện thực hiện tốt vai trò “bà đỡ” của mình đối với nền kinh tế, làm cho nền kinh tế vận động đúng nguyên lý cơ bản: Thị trường quyết định sản phẩm, sản phẩm quyết định chính sách.

Thúc đẩy doanh nghiệp xông ra thị trường, để doanh nghiệp chịu sự đào thải và tôi luyện của thị trường, nhà nước hậu thuẫn hết lòng – đó là con đường thành công của nhiều quốc gia. Nhà nước xông vào thị trường, nhà nước làm kinh tế, thường xảy ra là nhà nước bị thị trường đào thải, con đường này đã khiến cho nhiều quốc gia mất cả chì lẫn chài. Trong khuôn khổ thể chế WTO “luật chơi” này càng nhạy cảm.

20 năm đổi mới, vẫn “chưa thân thiện” với FDI

Chính sách ưu đãi, dồn sức cải thiện hệ thống thể chế, môi trường vẫn chưa trở thành điều kiện đủ khi những thói quen bảo thủ và bảo hộ còn tác động sâu xa đến khuyến khích thu hút FDI và tư duy kinh tế còn nặng về hướng nội.

Nhà nước ta đánh giá cao vai trò của đầu tư nước ngoài (FDI )đối với sự nghiệp CNH-HĐH và phát triển đất nước, dành cho FDI hầu hết mọi ưu đãi có thể trong điều kiện cho phép, ra sức cải thiện và đổi mới các thể chế, luật pháp, chính sách, môi trường kinh doanh… để thu hút FDI. Đấy là những nỗ lực rất lớn, được cả thế giới thừa nhận. Thậm chí chỗ này chỗ khác xuất hiện một số hiện tượng thái quá, tạo ra những ưu đãi hoặc cách đối xử với FDI vượt quá khuôn khổ pháp lý cho phép, các bên phía ta giành giật nhau khiến thế đàm phán của ta suy yếu, gây ra những thua thiệt không đáng có – tuy nhiên đây chỉ là hiện tượng phụ.

Mặc dù có những nỗ lực lớn như vậy, khối lượng FDI thực hiện đã góp phần quan trọng vào tăng trưởng và phát triển kinh tế đất nước, môi trường kinh doanh của FDI được cải thiện nhiều, v.v… nhưng, so sánh với nhiều nước trong khu vực, Việt Nam sau 20 năm đổi mới vẫn bị coi là nước “chưa thân thiện” với FDI, khả năng cạnh tranh thu hút FDI còn thấp so với những điều kiện thuận lợi cho phép; đã bỏ lỡ một số làn sóng FDI có thể thu hút được (1995, 1998), chưa có những chuyển biến mạnh mẽ để thu hút làn sóng mới của FDI hiện đang diễn ra trong khu vực. Việc khai thác FDI để tranh thủ chuyển giao công nghệ, cải tiến phương thức quản trị kinh doanh, tiếp cận và khai phá thị trường mới bên ngoài v…v… nhìn chung thấp.

Cũng cần nhấn mạnh một thực tế làn sóng FDI lên cao ở nước ta vào những năm 1995 trở về trước và phần nào đang hồi phục từ 1-2 năm gần đây đều gắn với sự thông thoáng trong môi trường kinh doanh và sự đơn giản hóa công việc quản lý của bộ máy nhà nước đã tạo ra được ở hai thời kỳ này.

Thời luận 9

Ta chưa khai thác được bao nhiêu vai trò của FDI trong việc tạo ra các liên kết, liên doanh theo chiều dọc và chiều ngang như đã trình bày trong các phần trên để nâng cao lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế nước ta, để đẩy mạnh đổi mới cơ cấu kinh tế trong nước, đẩy nhanh quá trình Công Nghiệp Hóa - Hiện Đại Hóa, và chung cuộc là để đưa kinh tế nước ta vươn rộng ra thị trường bên ngoài.

“Nhìn không xa, trông không rộng”: chỉ làm ăn nhỏ lẻ, chụp giật!

Vậy những yếu kém chính trong vấn đề thu hút FDI là gì?

Trước hết phải nói tính tiên liệu được (predictability) trong môi trường kinh doanh ở nước ta nhìn chung thấp; đây là một trong những khó khăn lớn những nhà đầu tư nước ngoài vấp phải trong môi trường kinh tế nước ta.

Thời luận 10

Ai cũng biết, làm ăn mà không ước lượng được rủi ro thì ai dám làm ăn lâu dài và làm ăn lớn. Cuối cùng chính nước chủ nhà rơi vào tình trạng không tiên liệu được còn tệ hại hơn so với nhà đầu tư nước ngoài và rất bị động.

Ai cũng biết, làm ăn mà không ước lượng được rủi ro thì ai dám làm ăn lâu dài và làm ăn lớn. Môi trường đầu tư mà như vậy thì chỉ có khả năng khuyến khích cách làm ăn chụp giựt, làm ăn nhỏ, dễ làm khó bỏ, mang đầy tính đầu cơ, rất có hại cho nước chủ nhà và không thể tính đến những liên kết, liên doanh dài hạn cho tương lai, cho việc cùng nhau khai phá thị trường mới cho nước chủ nhà…; cuối cùng chính nước chủ nhà rơi vào tình trạng không tiên liệu được còn tệ hại hơn so với nhà đầu tư nước ngoài và rất bị động.

Tính không tiên liệu được trong môi trường đầu tư ở Việt Nam chủ yếu do các nguyên nhân sau đây: Tính nhất quán trong hệ thống chính sách và hệ thống quản lý của bộ máy nhà nước thấp. Các chính sách kinh tế, luật pháp, kế họach kinh tế và quy hoạch phát triển thay đổi luôn. Luật pháp, quy hoạch phát triển kinh tế, các chính sách đã ban hành nhiều khi bị bóp méo lúc thực thi.

Nguyên nhân: năng lực nghiệp vụ của bộ máy quản lý nhà nước và của cán bộ còn nhiều mặt hạn chế, tệ nạn quan liêu tham nhũng, tính tranh giành cục bộ địa phương. Thêm vào đó là khả năng ứng phó còn rất hạn chế đối với những biến động bên trong (thiên tai, sự khan hiếm, biến động thị trường, vấn đề đất đai…) hay từ bên ngoài lan tới (khủng hoảng tài chính tiền tệ 1997, giá nguyên nhiên liệu trên thị trường thế giới, khủng hoảng kinh tế hay chiến tranh ở các khu vực khác...)

Đổi mới tư duy: 20 năm sau vẫn còn là chuyện mới

Ngoài ra, do còn bị tư duy cũ chi phối, nên tính bảo thủ và bảo hộ còn tác động sâu xa đến khuyến khích thu hút FDI như: Tư duy kinh tế còn nặng về hướng nội. Bảo hộ trực tiếp hoặc gián tiếp sản phẩm cùng loại của các xí nghiệp quốc doanh. Những đặc quyền riêng dưới nhiều dạng rơi rớt từ thời bao cấp dành cho quốc doanh, ảnh hưởng đến nguyên tắc đối xử bình đẳng quốc gia - đặc biệt là trên các phương diện vốn, đất đai, quyền kinh doanh còn hạn chế trong một số ngành kinh tế quan trọng như điện lực, giao thông...

Có thể kể những hạn chế dó là: Hạn chế các tập đoàn có FDI vào Việt Nam được kinh doanh đa ngành nghề, hạn chế khâu thương mại nội địa của những tập đoàn này (gần đây tình hình này đã được cải thiện). Và những hạn chế trong các lĩnh vực ngân hàng và một số dịch vụ khác.

Chưa kể, giá đất đai và chi phí trung gian quá cao, nhìn chung nước ta còn là một nền kinh tế đắt.

Rõ ràng, chúng ta còn thiếu hẳn một chiến lược coi FDI là cứu cánh thực hiện CNH-HĐH khai thác thị trường mới và giành thị phần ngày một lớn hơn.

Đáng chú ý là những vấn đề lớn sau đây: Rất thiếu lực lượng lao động có tay nghề cao, thiếu đội ngũ cán bộ khoa học kỹ thuật và quản trị kinh doanh giỏi để cung cấp cho các dự án FDI làm ra những sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao. Công tác tiếp thị thị trường FDI và đội ngũ cán bộ phụ trách vấn đề FDI các ngành các cấp có nhiều yếu kém; đặc biệt là còn rất yếu trong vấn đề cung cấp thông tin giúp các bên đối tác (phía ta cũng như phía nước ngoài) có nhiều khả năng lựa chọn các cơ hội và có những quyết định nhanh chóng.

Thời luận 11

Cần phân biệt đàm phán giành lấy lộ trình thích hợp cho việc mở cửa nền kinh tế nước ta và tự ta ở trong nước chủ động đẩy nhanh tiến độ hội nhập là hai việc khác nhau.

Đàm phán thì phải giành lấy lộ trình tối ưu để bảo đảm an toàn cho hội nhập, song điều này cũng không có nghĩa kéo dài đàm phán đến mức lỡ thời cơ như đã xảy ra.

Mặt khác tự ta phải lựa chọn cho mình những lộ trình ngắn nhất cho phép chủ động đi nhanh trong quá trình hội nhập.

Chưa kể kết cấu hạ tầng chậm phát triển, thiếu các mạng xí nghiệp vệ tinh thỏa mãn đầu vào cho những dự án FDI lớn, thiếu những quyết sách hữu hiệu cho việc hình thành những liên kết, liên doanh thúc đẩy quá trình đổi mới cơ cấu kinh tế. Chưa chú ý xây dựng văn hóa hợp tác kinh doanh nhằm nâng đất nước ta lên thành môi trường lý tưởng thu hút FDI.

Chữ tín trong làm ăn: cần một chính sách đảm bảo!

Nhìn chung còn thiếu nhiều chính sách và những nỗ lực chính trị khác - kể cả trong lĩnh vực ngoại giao - nhằm giữ gìn chữ tín, tạo sự tin cậy làm ăn lâu dài, khiến cho giới FDI và nước chủ nhà có sự hợp tác cùng hội cùng thuyền, chung lưng chung sức tiến công vào những thương trường mới, khai thác những sản phẩm mới.

Hiện nay, những đối tác lớn bên ngoài đang có yêu cầu đa dạng hóa thị trường đầu tư, trong khi đó nước ta có vị thế kinh tế và chính trị ngày càng được cải thiện, chế độ chính trị ổn định, kinh tế phát triển năng động. Tình hình này đang mang lại cho nước ta cơ hội lớn đón bắt làn sóng đầu tư nước ngoài (FDI) mới vào nước ta. Đã bắt đầu có dấu hiệu một “boom” mới về FDI vào Việt Nam.

Thực tế này thôi thúc phải đẩy mạnh cải cách toàn diện, mau chóng thực hiện các lộ trình đã cam kết trong khuôn khổ WTO và trong những cam kết song phương và đa phương, nhằm tạo mọi điều kiện nắm bắt lấy cơ hội quan trọng này.

Dời nông nghiệp nhưng… không dời làng

Chúng ta đã mất khá nhiều thời giờ và công sức vào những chuyện như phát triển hay không phát triển kinh tế trang trại, phát triển đến đâu? Hạn điền hay không hạn điền…

Hiện nay, 2/3 số dân nước ta còn đang sống trong khu vực nông thôn, nông dân lại là lực lượng chủ lực trong những giai đoạn cách mạng vừa qua, nên phát triển nông nghiệp và nông thôn còn là vấn đề phát triển đất nước nói chung và là một vấn đề chính trị.

Trong bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội của nước ta như vậy, phát triển nông nghiệp và nông thôn là nhiệm vụ khó nhất trong sự nghiệp CNH-HĐH đất nước, quyết định thành bại sự nghiệp CNH-HĐH, bảo đảm ổn định chính trị và an ninh của đất nước.

Hội nhập kinh tế thế giới, nhất là sau khi gia nhập WTO còn đặt ra vấn đề sản phẩm nông nghiệp nước ta cạnh tranh như thế nào với cả thế giới về giá cả, chất lượng, điều kiện lao động, vệ sinh an toàn thực phẩm, môi trường.., nhất là các nước phát triển thường hỗ trợ cho sản phẩm nông nghiệp của họ tới 30 - 40% giá thành và nhiều dịch vụ kỹ thuật khác.

Ngoài ra để nâng cao vị thế cạnh tranh, vấn đề thời sự trong nông nghiệp nước ta là làm gì để nâng cao hàm lượng chế biến trong sản phẩm nông nghiệp, phát triển những sản phẩm nông nghiệp cao cấp khác có thị trường tiêu thụ trong nước và trên thế giới.

Cái khó lớn nhất của nông nghiệp và nông thôn nước ta là cái nghèo, đặc biệt là cái nghèo ở các vùng sâu vùng xa. Song bù lại, nhìn chung nước ta có lực lượng lao động trong nông nghiệp và nông thôn hùng hậu, có đức tính lao động cần cù, phần lớn được hưởng chế độ giáo dục phổ cập, có nhiều ngành nghề phi nông nghiệp, có nhiều tiềm năng tiếp thụ tiến bộ kỹ thuật cho sản phẩm mới.

Nhìn vào những kinh nghiệm thành công ở nông thôn nước ta, ở nông thôn các nước Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc.., phải chăng phát triển nông nghiệp và nông thôn của Việt Nam thời hội nhập nên đi trên cả 2 hướng:

- Nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng của những sản phẩm nông nghiệp hiện có, phát triển sản phẩm nông nghiệp mới.

- Phát triển những xí nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa phục vụ những yêu cầu của địa phương, phục vụ phát triển công nghiệp cả nước nói chung, khuyến khích trực tiếp tham gia xuất khẩu.

Thời luận 12

Vai trò nhà nước có ý nghĩa cực kỳ quan trọng trong việc tạo những điều kiện thuận lợi về kết cấu hạ tầng; hình thành các thể chế pháp luật và những chính sách khuyến khích, ưu đãi nông nghiệp và nông thôn; cung cấp các dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật, pháp lý, thông tin; hỗ trợ đào tạo ngành nghề; phát triển thương mại và ngoại thương; thiết lập hệ thống ngân hàng hoạt động hữu hiệu; thu hút nguồn vốn trong nước và nước ngoài về nông thôn… Điểm lại, phải thừa nhận ta chưa làm được nhiều!

Dân dã đã tổng kết, phát triển nông nghiệp và nông thôn đi theo 2 hướng nêu trên là phương thức phát triển nông nghiệp và nông thôn dời nông nghiệp nhưng không dời làng. Nhìn vào các thị trấn, thị tứ mới hình thành trong các vùng nông thôn đông dân ở nước ta trong 20 năm qua, có thể nói đấy là con đường phát triển nông nghiệp và nông thôn đầy hứa hẹn, cần được hỗ trợ bằng những quy hoạch phát triển được tính toán thấu đáo và bằng những chính sách khôn ngoan. Thực tế này cho thấy nông nghiệp và nông thôn nước ta hoàn toàn có khả năng phát triển nhanh và vững chắc.

Tuy nhiên, không thể phủ nhận áp lực rất lớn của các định chế và nhiều chính sách khác của WTO đối với sản phẩm nông nghiệp của các nước đang phát triển – trong đó có nước ta.

Vấn đề sản phẩm nông nghiệp cũng là một trong những vấn đề đàm phán gay go nhất trong vòng Doha hiện nay và chưa ngã ngũ. Song thẳng thắn mà nói, thách thức lớn nhất đối với phát triển nông nghiệp và nông thôn nước ta là nhà nước có làm tốt được vai trò và nhiệm vụ phải làm của nó như đã trình bày hay không?

Điểm lại, phải thừa nhận ta chưa làm được nhiều, đã thế lại mất khá nhiều thời giờ và công sức vào những chuyện như phát triển hay không phát triển kinh tế trang trại, phát triển đến đâu? Hạn điền hay không hạn điền? Những hợp tác xã ta cố duy trì theo Luật Hợp tác xã thì thiếu sức sống, trong khi đó những hợp tác xã do dân tự lập ra theo cách làm của dân có sức sống lạ thường và đang cần những hỗ trợ thích đáng - nếu không sẽ dễ biến tướng và bị thao túng… Đem so sánh ta làm gì cho nông nghiệp với việc Thái Lan, Hàn Quốc hay Đài Loan làm gì cho nông nghiệp, chưa biết mèo nào cắn mỉu nào.

Đảng ta thường nhấn mạnh liên minh công nông, nhưng trên thực tế những yếu kém này là chỗ yếu nhất trong thực hiện liên minh công nông. Gia nhập WTO, cần đặc biệt quan tâm khắc phục yếu kém này.

Nhanh lên! Đi với cả thế giới để giàu mạnh

Tiến cùng thế giới, tiến cùng thời đại, không có lý do gì để chối bỏ những thành tựu của văn minh nhân loại. Hội nhập là để tranh thủ mọi điều kiện mau chóng vận dụng thành công những thành tựu của văn minh nhân loại. Xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN lại càng phải tìm cách làm chủ những thành tựu này. Chỉ có con người được giải phóng, tinh thần dân tộc được phát huy, Việt Nam mới có thể sớm trở thành một thành viên bình đẳng trong WTO.

Tự do dân chủ, nhà nước pháp quyền, xã hội dân sự ở trình độ ngày nay là những thành quả vô cùng quý báu của văn minh nhân lọai, là xu thế tiến bộ đang nảy nở trong nhiều quốc gia trên thế giới.

Đối với nước ta, đấy chính là các điều kiện không thể thiếu để tạo ra yếu tố nhân hòa tốt nhất, đúng với tinh thần: giải phóng con người, con người là trung tâm của sự phát triển. Có con người được giải phóng mới có tất cả.

Nói cho cùng, cái đích này mới thật là XHCN. Một quốc gia có những con người như thế mới có thể cạnh tranh thắng lợi trên thị trường thế giới.

Quyết tâm làm tròn sứ mệnh lãnh đạo của Đảng!

Trong loạt bài “Thời cơ vàng” tôi đã có dịp trình bày, lần đầu tiên trong lịch sử của mình, nước ta đang hội tụ được mọi điều kiện bên trong, bên ngoài cần thiết cho sự nghiệp chấn hưng đất nước. Chỉ cần tạo ra được yếu tố nhân hòa tốt nhất, nước ta sẽ làm nên tất cả. Đó là xây dựng và phát huy con người Việt Nam, tinh thần dân tộc Việt Nam, xây dựng một Nhà nước Việt Nam làm bà đỡ tốt nhất cho sự nghiệp phát triển của Việt Nam.

Đại hội X khẳng định: Đẩy mạnh chỉnh đốn và xây dựng Đảng là nhiệm vụ chính trị hàng đầu của khóa này. Đấy là một quyết định chính xác, nói lên quyết tâm làm tròn sứ mệnh là đảng lãnh đạo của đất nước trong thời đổi mới, tiến hành CNH-HĐH đất nước, hội nhập kinh tế thế giới.

Nếu nhìn vào những tha hóa và yếu kém nhiều đảng viên mắc phải đến mức, có đồng chí lãnh đạo phải thừa nhận có những lỗi lầm thuộc về hệ thống, chúng ta cắt nghĩa tình trạng này như thế nào? Mọi người đều thấy nhiều hiện tượng tha hóa biến chất của đảng viên đã ảnh hưởng xấu đối với đời sống văn hóa, tinh thần của đất nước, đang làm đảo lộn nhiều thang giá trị phải gìn giữ. Báo cáo Chính trị tại Đại hội X nghiêm khắc thừa nhận những yếu kém xảy ra đang làm cho lòng tin của nhân dân vào Đảng bị tổn thương, giảm sút.

Đứng trước tình tình này, không thể không đặt ra câu hỏi: Suốt 20 năm đổi mới vừa qua không một lúc nào Đảng ta sao lãng nhiệm vụ xây dựng và chỉnh đốn Đảng, thế nhưng tại sao lại có sự hẫng hụt như vậy về phẩm chất và năng lực lãnh đạo so với đòi hỏi của nhiệm vụ cách mạng?

Phải đi tìm người thầy là lịch sử để có câu trả lời tin cậy.

Thời luận 13

Phân tích sự hẫng hụt về phẩm chất và năng lực của Đảng hiện nay cũng cho thấy trong Đảng hiện nay có hai yếu kém cơ bản: (a) tính tiền phong chiến đấu và (b) phẩm chất cách mạng của Đảng đang có khoảng cách không thể xem thường so với nhiệm vụ cách mạng ngày nay đòi hỏi.

Nhìn lại suốt chiều dài lịch sử và truyền thống cách mạng hào hùng của Đảng ta, phải chăng Đảng ta xác lập được vai trò lãnh đạo của mình là nhờ vào 4 yếu tố chính sau đây:

- Giác ngộ những đòi hỏi khách quan của sự nghiệp cách mạng nước ta.

- Vạch ra được đường lối đúng đắn giành thắng lợi cho sự nghiệp cách mạng.

- Tổ chức và thực hiện thành công đường lối cách mạng đó vạch ra.

- Toàn Đảng và từng đảng viên xả thân chiến đấu và đi tiên phong trong việc thực hiện những nhiệm vụ cách mạng đó đề ra.

4 yếu tố nêu trên cho phép kết luận: Đi tiên phong về tư duy nhận thức nhiệm vụ cách mạng, có phẩm chất chiến đấu ngoan cường thực hiện nhiệm vụ cách mạng - chính hai điều kiện này đã xác lập vai trò lãnh đạo của Đảng ta, đã đem lại thắng lợi cho dân tộc, cho đất nước từ Cách mạng Tháng Tám đến nay.

Phải chăng vì chưa làm rõ hai yếu kém cơ bản này trong giai đoạn cách mạng mới của đất nước, nên công tác chỉnh đốn và xây dựng Đảng chưa đi vào được thực chất của vấn đề, và điều này cắt nghĩa vì sao nhiệm vụ chỉnh đốn và xây dựng Đảng luôn luôn được đặt lên hàng đầu mà đến nay vẫn không mang lại kết quả mong muốn?

Không phải ngẫu nhiên, để dứt khỏi đường mòn và tiến được vào thời kỳ đổi mới, Đại hội VI đã phải đề ra yêu cầu: Nhìn thẳng vào sự thật và đổi mới tư duy.

Đảng - tiên phong tạo ra yếu tố nhân hòa bằng nhận thức mới!

Nhìn vào những thành tựu giành được trong 20 năm đổi mới, điều rất rõ là những thành tựu này đều gắn với đổi mới tư duy của Đảng và gắn với ý chí thực hiện đường lối đổi mới; những yếu kém vấp phải trong thời gian này đều có nguyên nhân từ sự lạc hậu của tư duy và sự sa sút của phẩm chất cách mạng.

Giai đoạn cách mạng mới của đất nước trong thời kỳ hội nhập toàn diện vào quá trình toàn cầu hóa kinh tế thế giới đặt ra cho nước ta những đòi hỏi và những nhiệm vụ chưa hề có. Đi tiên phong về tư duy nhận thức những đòi hỏi và nhiệm vụ mới của đất nước, đi tiên phong về tư duy nhận thức những thời cơ và thách thức mới, có trí tuệ và bản lĩnh dẫn dắt đất nước thành công trên con đường chấn hưng đất nước, có phẩm chất xả thân phấn đấu cho sự nghiệp dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Đấy chính là nội dung cốt yếu của nhiệm vụ đổi mới chỉnh đốn và xây dựng Đảng.

Nhiệm vụ cách mạng của Đảng trước đây là đi tiên phong trong sự nghiệp giải phóng và thống nhất đất nước, ngày nay là đi tiên phong trong sự nghiệp giải phóng mọi nguồn lực của đất nước, dẫn dắt đất nước tiến bước thắng lợi trên con đường hội nhập vào quá trình toàn cầu hóa kinh tế thế giới, tất cả nhằm thực hiện thành công sự nghiệp dân giàu nước mạnh xã hội công bằng dân chủ văn minh.

Đặt vấn đề như vậy trước hết có nghĩa Đảng phải đi tiên phong và có phẩm chất cách mạng thực hiện tự do dân chủ, xây dựng nhà nước pháp quyền, xây dựng xã hội công dân, giải phóng con người và mọi nguồn lực của đất nước, xây dựng sự đồng thuận vững chắc của toàn dân tộc, để trong một tương lai không xa dựng lên được một nước Việt Nam thịnh vượng, hạnh phúc. Đấy chính là chủ nghĩa xã hội đích thực Đảng ta cần đem hết trí tuệ, nghị lực và nhiệt tình cách mạng lãnh đạo dân tộc ta phấn đấu thực hiện bằng được.

Thời luận 14

Đi tiên phong về nhận thức con đường phát triển của đất nước thời hội nhập vào kinh tế thế giới toàn cầu hóa ngày nay, đi tiên phong tạo ra yếu tố nhân hòa tốt nhất trong cộng đồng dân tộc để xây dựng thành công nước Việt Nam giàu mạnh, dân chủ và văn minh - đấy chính là thước đo, là hòn đá thử vàng đối với người cộng sản Việt Nam, là con đường tiếp tục kế thừa sứ mệnh của Đảng đối với đất nước, đối với dân tộc mà Đảng ta đã gánh vác trên vai mình kể từ ngày thành lập. Đấy là con đường Đảng trường tồn với dân tộc.

Đặt vấn đề như vậy, phải đổi mới hẳn nội dung chỉnh đốn và xây dựng Đảng.

Đặt vấn đề như vậy phải đổi mới hẳn phương thức và nội dung Đảng lãnh đạo nhà nước, lãnh đạo hệ thống chính trị của đất nước.

Đặt vấn đề như vậy có nghĩa làm cho sự lãnh đạo của Đảng trở thành tiền đề cho việc dẫn dắt đất nước thành công trên con đường hội nhập vào quá trình toàn cầu hóa kinh tế thế giới ngày nay, bảo đảm cho Việt Nam sớm trở thành một thành viên có vị thế xứng đáng trong WTO nói riêng và trên trường quốc tế nói chung.

Đại hội VI là một mốc son trong lịch sử Đảng ta, mở ra thời kỳ đổi mới và thay đổi hẳn vị thế của đất nước, đưa đất nước vào một thời kỳ phát triển mới. Những người đảng viên Đảng Cộng Sản Việt Nam hãy đem tất cả trí tuệ và lòng yêu nước của mình, dốc lòng phấn đấu thực hiện cam kết của Đảng trước dân tộc đã ghi trong Nghị quyết của Đại hội X: Sớm đưa nước ta thoát khỏi nước nghèo và chậm phát triển vào năm 2010.

Không thể vô cảm trước những thách thức đặt ra

Hội nhập vào quá trình toàn cầu hóa kinh tế trong một thế giới phát triển năng động và đầy biến động, nước ta lựa chọn phương thức ứng xử nào?

Muốn hay không, trước hết cần phải thừa nhận trên thế giới ngày nay có nhiều biến động và tác động ngoài ý muốn của chúng ta. Ai dự báo được điều gì một khi giá dầu lửa trên thế giới lên tới 100 USD/thùng hoặc hơn nữa? Tác động như thế nào vào kinh tế thế giới, vào khu vực, vào nước ta? Chiến tranh Iraq sẽ đi tới đâu? Cuộc khủng hoảng hạt nhân ở Bắc Triều Tiên chưa giải quyết xong lại xuất hiện thêm vấn đề làm giàu uranium ở Iran - một trong những nước OPEC xuất khẩu nhiều dầu nhất thế giới – và nếu đồng USD tiếp tục mất giá.v.v… Hôm kia là áp dụng luật chống phá giá đối với cá basa của ta, hôm qua là tôm… Hôm nay là giày dép và đồ may mặc vào thị trường EU…, những hoạt động khủng bố…, nguy cơ bùng phát dịch cúm gia cầm H5N1…

Chúng ta lựa chọn cách ứng xử nào trong thế giới này?

Toàn cầu hóa kinh tế đang tiếp tục làm đảo lộn cả thế giới. Nhưng toàn cầu hóa kinh tế không đảo lộn được nguyên lý: Có thực mới vực được đạo! Mạnh vì gạo, bạo vì tiền...

Nước ta hình như chỉ có một sự lựa chọn: Phải làm cho mình giữ được cái nguyên lý mà toàn cầu hóa kinh tế phải kiêng nể. Nghĩa là nước ta phải giàu nhanh lên, mạnh nhanh lên. Đến mức: Phải giàu mạnh nhanh lên, hay là chết!?

Người Việt Nam, trước hết người đảng viên Đảng Cộng Sản Việt Nam có thể nào lại vô cảm với thách thức này.

Nguyễn Trung