NewYork Paris Hà Nội Khách thứ :

NIỀM TIN TƯƠNG LAI

     

Sân chơi và luật chơi cho nông nghiệp Việt Nam Khi Gia Nhập WTO - TS Nguyễn Quốc Vọng , Kiều bào Úc

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Vọng, gương mặt đề cử Giải "Vinh danh nước Việt 2006" của báo điện tử VNnet, hiện được Cơ quan Nghiên cứu & Phát triển Nông nghiệp Úc châu RIRDC (Rural Industries Research and Development Corporation) thuộc Chính phủ liên bang mời làm thành viên ban tư vấn xây dựng chiến lược phát triển ngành rau quả nước Úc. Ông cũng vừa được Bộ NN & PTNT Việt Nam mời tham gia cộng tác trong việc nghiên cứu & phát triển ngành rau hoa cho toàn quốc. Cụ thể trước mắt là xây dựng một “Trung tâm Xuất sắc“ (TTXS) về Rau Hoa Quả (Centre of Excellence for Horticulture) tại Hà Nội.

Là một người có kinh nghiệm chuyên môn về ngành rau hoa quả, lại luôn mang niềm tâm huyết muốn làm điều gì đó cho ngành nông nghiệp nước nhà, TS Nguyễn Quốc Vọng vừa gửi về cho NVX bài viết mới nhất của ông về việc làm thế nào để ngành nông nghiệp Việt Nam, mà cụ thể là việc xuất khẩu rau hoa quả được khởi sắc, cạnh tranh tích cực và lành mạnh trong sân chơi WTO.

Úc châu vừa được Trung Quốc cho phép xuất khẩu trái cây có múi ( cam, quýt, chanh v.v… ) vào thị trường nước này vì mặt hàng Úc đạt tiêu chuẩn về an toàn vệ sinh. Việc Úc được xuất khẩu trái cây có múi sang Trung Quốc chắc chắn có ảnh hưởng đến lượng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường truyền thống to lớn này. Thống kê cho biết vào năm 2001 kim ngạch xuất khẩu rau quả và trái cây Việt Nam sang Trung Quốc đạt 142 triệu USD, năm 2003 giảm xuống 67 triệu USD, qua năm 2005 chỉ còn 35 triệu USD. Quan điểm cho rằng Trung Quốc là thị trường dễ tính, thích hàng rẻ dù chất lượng kém đã trở thành một quan điểm sai lầm. Giới tiêu thụ Trung Quốc ngày nay thích chọn hàng hiệu, mẫu mã đẹp, chất lượng cao và nhất là an toàn vệ sinh. Tham gia WTO, việc đầu tiên của nông nghiệp Việt Nam là phải khẩn trương xây dựng chu trình nông nghiệp an toàn GAP (Good Agricultural Practices) để nông sản Việt Nam trở thành một thương hiệu bảo đảm tính an toàn vệ sinh. Không có GAP, những mặt hàng chiến lược như rau quả và trái cây Việt Nam sẽ còn gặp khó khăn trong xuất khẩu, kể cả việc cạnh tranh với hàng ngoại ở thị trường trong nước.

Vậy là Việt Nam đã được tham gia Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), làm quốc gia thành viên thứ 150 của tổ chức kinh tế lớn nhất hoàn vũ này. Các nhà kinh tế thường ví von WTO là một sân chơi nên sân chơi của nông nghiệp Việt Nam sau ngày 7 tháng 11 năm 2006 bỗng trở nên khổng lồ. Đó là một sân chơi có trên 6 tỷ người tiêu thụ, 95% GDP, 95% giá trị thương mại thế giới và một kim ngạch nhập khẩu nông sản có trị giá 635 tỉ USD/năm.

Tuy nhiên hễ có chơi là có sân chơi, luật chơi và người chơi. Luật chơi của WTO do những tay chơi lớn và giàu đặt ra nên luật này bao giờ cũng có lợi cho họ. Những nước tham gia sau như Việt Nam thường gặp nhiều khó khăn. Một báo cáo của Trung Quốc cho biết hàng nghìn gia đình ở vùng Nội Mông đã phải từ bỏ nghề dệt len có hàng trăm năm truyền thống vì đã không thể cạnh tranh với Úc và New Zealand sau khi Trung Quốc cắt giảm thuế nhập khẩu theo cam kết gia nhập WTO. Cho nên khi gia nhập WTO, nông nghiệp Việt Nam phải biết rằng chúng ta đã bước vào một mặt trận mới, đầy chông gai gian khổ không kém gì hai cuộc đấu tranh giành độc lập vừa qua!

Sân chơi WTO

Nhìn vào sân chơi WTO, rau hoa quả là mặt hàng nhập khẩu lớn nhất, trị giá gần 103 tỷ USD trong khi thị trường nhập khẩu về lúa gạo, cà phê, cao su nhỏ hơn; không quá 10 tỷ USD/năm. Các loại nông sản khác như chè, điều và hồ tiêu thì lại càng nhỏ, trên dưới 3 tỷ USD/năm (Bảng 1). Tại Việt Nam, mãi cho đến năm 2005, ta vẫn còn sử dụng hơn 7 triệu ha để trồng lúa. Chỉ có gần 1 triệu ha trồng dừa, cao su, trà, cà phê và 1,4 triệu ha trồng trái cây, rau quả và hoa. Đây là bước phát triển không cân đối. Lúa gạo đã trở nên độc canh, chiếm 74% diện tích canh tác của cả nước, trong khi trái cây, rau quả và hoa có thị trường xuất khẩu lớn gấp 10 lần thì lại ít phát triển, chỉ chiếm có 15%. Mức độ đầu tư về nhân sự, nghiên cứu, đất đai và lao động của ngành trái cây, rau quả và hoa so với lúa gạo cũng kém xa. Ngoài ra vì độc canh là điều kiện dễ dàng phát sinh dịch bệnh nên phải sử dụng một lượng rất lớn thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) để kiểm soát, gây nên tình trạng ô nhiễm môi trường làm nông sản Việt Nam luôn bị nghi ngờ ngộ độc thực phẩm. Lúa đồng bằng sông Cửu Long hiện đang bị nạn “vàng lùn-lùn xoắn lá” có lẽ là hệ quả tất yếu của việc độc canh này.

Bảng 1. Thị trường nhập khẩu một số mặt hàng nông sản chủ lực của Việt Nam trên thế giới vào năm 2005. (Nguồn: FAO, http://unstats.un.org/unsd/default.htp)

Thị trường nhập khẩu thế giới Trị giá thị trường nhập khẩu ( Triệu USD ) Xuất khẩu VN ( Triệu USD ) Thị phần ( % )
Rau hoa quả 102.900,226 186,778 0,2
Gạo 9.249,026 1.400 15
Cà phê, hạt 7.548,041 750 10
Cao su thiên nhiên 7.488,707 780 10
Chè 3.059,002 98,900 3
Điều 1.569,312 418 27
Hồ tiêu 511,307 120 24

Luật chơi WTO

Trong vòng bốn năm thập niên qua, song song với những bước nhảy vọt đáng kể về Khoa Học Kỹ Thuật trong nông nghiệp, thị truờng nông sản thế giới cũng được tổ chức ngày càng tinh vi chặt chẽ, hình thành những hệ thống siêu thị phục vụ tốt khách hàng không những về số lượng mà còn cả về chất lượng. Do tri thức của giới tiêu thụ ngày càng cao, yêu cầu của siêu thị về chất lượng nông sản - vốn dựa trên yêu cầu của giới tiêu thụ của các nước lớn và giàu - trở nên những đòi hỏi khắc nghiệt, nhiều khi trở thành rào cản cho những nước đang phát triển vốn xem xuất khẩu nông sản là đòn bẩy để phát triển kinh tế.

Tuy Việt Nam đã đi tắt đón đầu nhờ lợi thế đi sau của mình bằng cách du nhập, thử nghiệm, cải thiện và ứng dụng các thành tựu Khoa Học Kỹ Thuật hiện đại của thế giới, nhanh chóng xây dựng một nền Khoa Học Kỹ Thuật nông nghiệp thích hợp. Nếu như năm 1995 kim ngạch xuất khẩu nông lâm sản của Việt Nam đạt 1,3 tỷ USD thì năm 2005 đã đạt 5,7 tỷ USD. Nhưng trong quá trình phát triển để hội nhập này, nông nghiệp Việt Nam đã bộc lộ những lỗ hổng lớn trong dây chuyền sản xuất, công nghệ sau thu hoạch, chất lượng mặt hàng và khâu an toàn vệ sinh, đặc biệt nhất là tri thức Khoa Học Kỹ Thuật của thành phần sản xuất chủ lực - nông dân - chưa được nâng cao ngang tầm của một nước mạnh về xuất khẩu nông sản. Như vậy nhìn chung tính bền vững trong nông nghiệp Việt Nam vẫn đang còn bấp bênh vì ứng dụng Khoa Học Kỹ Thuật chưa sâu sát từng khâu sản xuất.

Trong bối cảnh trên, việc gia nhập WTO vừa mang đến cho nông nghiệp Việt Nam hy vọng về một sân chơi to lớn, đồng thời vừa buộc nông dân Việt Nam phải đối diện ngay với 4 luật chơi cực kỳ khó khăn của thị trường trong nước và xuất khẩu. Đó là :

1.Luật về an toàn thực phẩm : Quá trình sản xuất nông sản phải có Chứng chỉ “nông nghiệp an toàn” hay “nông nghiệp tốt” (Good Agricultural Practices, GAP) để chứng minh mặt hàng Việt Nam luôn an toàn vệ sinh;

2.Luật về chất lượng : Chứng chỉ xác nhận về nguồn gốc giống (chứng chỉ xác nhận giống không thuộc loại cây biến đổi gien, GMO), chứng chỉ báo cáo chất lượng (hàm lượng protein, chống oxy-hoá, Vitamin, đồng bộ về giống, độ chín, kích cỡ & màu sắc) để chứng minh mặt hàng Việt Nam có chất lượng cao và bổ dưỡng;

3.Luật về số lượng : Lượng hàng hoá lưu hành trong thị trường nông sản thế giới ngày nay mang ý nghĩa vừa lớn về số (trăm tấn, ngàn tấn) vừa đồng bộ (giống, kích cỡ, màu sắc, bao bì) và thời gian cung cấp chính xác (thứ tư mỗi tuần, tuần đầu mỗi tháng v.v…) nên luật chơi của thị trường, nhất là siêu thị, bao giờ cũng đòi hỏi lượng hàng hoá lớn;

4.Luật về giá cả : Để yểm trợ cho cạnh tranh nên giá rẻ trở nên một yếu tố quyết định. Đây là một thứ “luật bất thành văn” của bất cứ một cơ sở sản xuất hay một quốc gia nào trên thế giới muốn tham dự vào cuộc chơi. Nông nghiệp Việt Nam phải thay đổi lề lối sản xuất manh mún, kiện toàn cơ sở hạ tầng để luôn có giá rẻ cạnh tranh.

Nông nghiệp Việt Nam và sân chơi WTO

Trong tất cả những luật chơi kể trên, cái khó nhất cho nông nghiệp Việt Nam hiện nay là chu trình nông nghiệp an toàn GAP. Đây là một chương trình kiểm tra an toàn thực phẩm từ A đến Z của dây chuyền sản xuất bắt đầu từ khâu sửa soạn nông trại, canh tác đến thu hoạch, sau thu hoạch, tồn trữ, và những yếu tố liên quan đến sản xuất như môi trường, thuốc Bảo Vệ Thực Vật, bao bì và ngay cả điều kiện làm việc và phúc lợi của công nhân làm việc trong nông trại. Như vậy Chu trình nông nghiệp an toàn GAP là một bộ hồ sơ trình bày công nghệ sản xuất của nông trại đồng thời cũng là bộ hồ sơ ghi chép chi tiết những hoạt động của nông trại đó. Một số các nước ASEAN như Malaysia, Thái Lan, Singapore và Indonesia tuy có xây dựng chương trình GAP, nhưng việc xuất khẩu rau quả và trái cây vẫn không nhờ đó mà thuận lợi hơn vì đã không đáp ứng tất cả những đòi hỏi khắt khe của thị trường Âu châu, Hoa kỳ và Nhật Bản - vốn là những nước ôn đới có điều kiện khí hậu, Khoa Học Kỹ Thuật nông nghiệp và văn hoá ẩm thực khác biệt.

Là bốn nước gia nhập tổ chức ASEAN muộn nhất, Campuchia, Lào, Myanma và Việt Nam cũng đã quan tâm đến an toàn thực phẩm nhưng chưa có nước nào chính thức có một chương trình GAP. Các chương trình tập huấn về GAP, dự án “GAP cho cây thanh long” v.v.. do Úc, Canada tài trợ cho Việt Nam gần đây chỉ là những chương trình nhỏ lẻ, chưa trở thành một chu trình an toàn có tính qui mô toàn ngành, toàn quốc. Cho nên nếu không xây dựng ngay chương trình nông nghiệp an toàn VIETNAM GAP (đề nghị gọi tắt là VietGAP) thì làm sao nông sản Việt Nam có thể xuất khẩu đến 150 thị trường thành viên, kể cả việc cạnh tranh với mặt hàng của các nước này ở ngay thị trường trong nước ?

Cam kết khi gia nhập WTO không cho phép chính phủ Việt Nam trợ cấp xuất khẩu. Tuy nhiên chính phủ được phép trợ cấp khuyến nông và phục vụ phát triển nông nghiệp. Vậy thì xây dựng ngành trái cây, rau quả và hoa trở thành những mặt hàng chiến lược; biên soạn nhanh chóng chương trình nông nghiệp an toàn VietGAP; và dấy lên phong trào tập huấn VietGAP cho nông dân là trợ cấp WTO đúng kiểu nhất để chính phủ giúp nông dân tham gia vào một cuộc chơi vừa hào hứng nhưng không kém phần bất trắc rủi ro. Bởi vì khi tiếng còi WTO thổi lên – và đã thổi rồi – thì chỉ có nông dân Việt Nam mới là người chơi, tả xung hữu đột trong một sân chơi đầy rẫy luật chơi!