NewYork Paris Hà Nội Khách thứ :

NIỀM TIN TƯƠNG LAI

     

Gầy dựng những viên gạch đầu tiên cho trung tâm Công nghệ Sinh Học Thành Phố HCM

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Bình , Kiều bào Canada - Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ Sinh Học Thành Phố HCM .

Chiến tranh, sơ tán, khó khăn, vất vả…những tháng năm tuổi thơ hằn sâu trong ký ức nỗi ám ảnh của một thời gian khó; những tháng năm học hành đứt đoạn, vừa học vừa câu cá, phụ cha phụ mẹ cáng đáng chuyện nhà… Những tháng năm ấy có lẽ là những kỷ niệm chẳng thể phai mờ trong tâm trí vị Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ Sinh học TP.HCM, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Bình. Bởi có trải qua khó khăn mới thấy hết giá trị của cuộc sống, để mỗi bước đi, mỗi sự thành công trong đời lại khiến anh khát khao được làm thật nhiều điều có ích cho mảnh đất quê hương.

Tốt nghiệp đại học ngành Sinh hoá ở Kisinhốp, ngôi trường từng đào tạo nhiều chuyên gia sinh học chủ chốt của Việt Nam, Nguyễn Quốc Bình về giảng dạy tại trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP.HCM. Rồi anh được cử đi làm nghiên cứu sinh tiến sĩ về sinh học phân tử tại Pháp trong chương trình hợp tác giữa Việt Nam và Pháp, đây chính là lúc anh bắt đầu “cuộc chạy đua” với thời gian và với bản thân.

Ở Paris anh chỉ có 1 năm để làm luận án thạc sĩ và 3 năm cho luận án tiến sĩ. Một kế hoạch nghiêm ngặt đến từng tuần, từng tháng…được đề ra. “Tôi tự đặt cho mình tiến độ làm việc để có trách nhiệm hoàn thành, tôi thường đưa ra nhiều hơn so với cái mình có thể để làm mục tiêu phấn đấu”. Phòng thí nghiệm gần như là “nhà” của anh. Có lần mệt quá, anh hỏi vị giáo sư xem có chỗ nào ngủ không. Ông giả vờ ngạc nhiên hỏi lại: “Em vào đây để làm thí nghiệm hay để ngủ?”. Vậy là cơn buồn ngủ tiêu tan! “Làm công tác nghiên cứu khoa học cần nhất là phải kiên trì - TS Nguyễn Quốc Bình tâm sự - nếu làm hỏng mà chán nản, bỏ cuộc thì sẽ không đi đến đâu. Tôi luôn đặt ra cho mình thật nhiều câu hỏi để tìm kiếm cái sai, bởi khó nhất là tìm ra cái sai để từ đó có biện pháp khắc phục, chế ngự nó”.

Tư duy khoa học và niềm say mê tìm kiếm cái mới của Nguyễn Quốc Bình đã được giới khoa học Canada chú ý. Đang làm luận văn tiến sĩ năm thứ hai tại Pháp anh đã nhận được lời mời làm nghiên cứu hậu tiến sĩ của Chính phủ Canada. Những nghiên cứu của anh về gen trên khoai tây, cà chua, về các loại gen chống bệnh, tăng năng suất, những nghiên cứu chuyển nạp gen để tạo ra giống cây mới… đã đưa TS Nguyễn Quốc Bình trở thành một trong những người đi đầu trong nghiên cứu chuyển nạp gen trên cây tại đại học Laval, Canada.

Mười mấy năm nghiên cứu khoa học, giảng dạy, đào tạo tiến sĩ ở Đại học Laval, Québec, Canada, có nhiều đề tài hợp tác nghiên cứu với các đồng nghiệp trên thế giới, TS Bình càng hiểu rõ hơn một đất nước đầy tiềm năng nông nghiệp như Việt Nam rất cần những chuyên gia về sinh học phân tử như anh. Và mong mỏi về một “mảnh đất dụng võ” đã đến khi Ủy ban nhân dân (UBND) TP.HCM mời anh về làm Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ Sinh học (TTCNSH), nơi có thể xem là điểm khởi đầu cho bước đột phá trong ngành công nghệ sinh học Việt Nam.

Trăn trở, tìm tòi gầy dựng những “lát gạch” đầu tiên cho trung tâm

Được gặp gỡ, trao đổi trực tiếp với Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Thiện Nhân, được sự giúp đỡ cụ thể của chính quyền thành phố, anh về làm việc ở cương vị mới ngay tại quê hương trong ít nhất là 5 năm “và có thể là hơn thế nếu Trung tâm hoạt động hiệu quả để tôi có thể cống hiến tất cả những gì mình có” - TS Bình quả quyết như thế. Anh say sưa kể với NVX về những dự án mình đang ấp ủ:

Trung tâm Công nghệ Sinh học TP.HCM có nhiệm vụ giải quyết những vấn đề cụ thể của kinh tế bằng công nghệ sinh học (CNSH). Chương trình này nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ của UBND TP.HCM và của Chính phủ. Trung tâm hoạt động dưới sự đỡ đầu của Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, chịu sự chỉ đạo trực tiếp của UBND TP. Có thể xem đây là một chương trình trọng điểm của TP.HCM và của cả nước.

Dự kiến kinh phí xây dựng ban đầu củaTrung tâm là 100 triệu USD, sẽ có khoảng 500 - 1.000 người làm việc tại đây; trong đó có ít nhất 250 thạc sĩ, tiến sĩ thuộc các lĩnh vực Công nghệ Sinh học, là nơi tiếp nhận, chuyển giao công nghệ tiên tiến của nước ngoài cho các công ty Công nghệ Sinh học trong nước. Trung tâm được cung cấp trang thiết bị cần thiết để làm công tác chẩn đoán bệnh bằng công nghệ tiên tiến, sản xuất ra những vaccin thế hệ mới mà hiện nay Việt Nam đang phải nhập ngoại. Đây cũng là nơi tiếp nhận các chuyên gia Công nghệ Sinh học Việt kiều mong muốn có điều kiện về làm việc ở trong nước…

Thưa Tiến sĩ, phải chăng Trung tâm Công nghệ Sinh học này sẽ hoạt động theo mô hình khép kín, vừa nghiên cứu, đào tạo, vừa sản xuất và kinh doanh?

Đúng vậy, Trung tâm Công nghệ Sinh học TP.HCM có chức năng tổng hợp khi vừa nghiên cứu ứng dụng, vừa đào tạo và sản suất, kinh doanh. Chức năng sản xuất, kinh doanh sẽ giúp Trung tâm có kinh phí tái đầu tư, sau một thời gian có thể hạch toán độc lập không cần sự hỗ trợ từ nguồn ngân sách Nhà nước, thậm chí làm nền tảng cho các công ty của Nhà nước và tư nhân phát triển Công nghệ Sinh học. Đây là mô hình mới ở Việt Nam, phát huy tối đa năng lực của đội ngũ cán bộ cả trong nghiên cứu lẫn kinh tế. Trung tâm sẽ hoạt động trên 3 lĩnh vực chính là y tế, nông nghiệp và môi trường.

Và mọi việc đang được khởi động? Cụ thể là những công việc gì, thưa Tiến sĩ?

Hiện nay chúng tôi đang gọi thầu. Vì đây là một mô hình mới ở Việt Nam nên việc thiết kế, xây dựng sẽ do các tập đoàn có kinh nghiệm của nước ngoài đảm trách, nhằm đạt được chất lượng của một Trung tâm Công nghệ Sinh học tầm cỡ quốc tế. Cần đi tham quan các Trung tâm Công nghệ Sinh học hiện đại của các nước như Mỹ, Nhật…để có thêm kinh nghiệm và đầu tư sao cho hiệu quả.

Một trong những công việc quan trọng nhất của Trung tâm là đào tạo nhân sự. Ba năm nữa, khi Trung tâm bước vào hoạt động, cần có khoảng 100 người. Năm năm sau, khi tổng thể được hoàn thành, 500 đến 1.000 người sẽ làm việc tại đây với những thạc sỹ, tiến sĩ được đào tạo bài bản, đồng bộ, có kinh nghiệm. Chính vì thế chúng tôi đang chạy đua với thời gian. Hiện chúng tôi đang chuẩn bị chương trình đào tạo để trình UBND TP. Vừa qua chúng tôi cũng đã liên hệ với các trường đại học như Canada, Nhật, Mỹ, Pháp để tiếp nhận sinh viên Việt Nam sang học tập, nghiên cứu. Tôi đã làm việc trực tiếp với họ và hiện có 10 trường sẵn sàng tiếp nhận sinh viên của mình, có những trường của Nhật không nhận sinh viên quốc tế nhưng cũng đồng ý đào tạo cho Việt Nam.

Chúng tôi cũng đã thiết lập được quan hệ với một số trường đại học và viện nghiên cứu các nước, họ sẵn sàng hỗ trợ Trung tâm trong quá trình nghiên cứu khởi đầu. Chẳng hạn, Viện Công nghệ Sinh học bang Québec, Canada, sẽ giúp xây dựng khu thí nghiệm động vật, thử nghiệm trên động vật nuôi, mức độ an toàn sinh học bậc 3 mà ở Canada chỉ có Viện này thực hiện…

Khi đi vào hoạt động, Trung tâm sẽ nghiên cứu những vấn đề cụ thể nào, thưa ông?

Để chuẩn bị cho công tác nghiên cứu, ngay từ bây giờ chúng tôi đã bắt tay vào việc lập ra những chương trình nghiên cứu, đào tạo dựa trên nhu cầu thực tế của Việt Nam, để cho sinh viên Việt Nam tiếp cận ngay với những đề tài này khi học tập, nghiên cứu ở nước ngoài. Điều này sẽ mang lại lợi ích thiết thực vì khi các em tốt nghiệp và về làm việc thì sẽ ứng dụng ngay những gì đã nghiên cứu vào thực tế của nước ta. Chẳng hạn như đề tài tạo vaccin cúm gà thế hệ mới bằng protein tái tổ hợp; phương pháp chẩn đoán bệnh nhanh, tạo vaccin hay chế phẩm giảm bệnh cho tôm; tạo chế phẩm cho y tế như vaccin viêm gan siêu vi, chế phẩm dược sinh học; nhân giống cây bằng phương pháp công nghệ mới tạo cây sạch, kháng bệnh…Tất cả những việc này đang được triển khai.

Quả thật đó là những vấn đề rất sát sườn với tình hình thực tế của nước ta. Điều đó cũng cho thấy Trung tâm Công nghệ Sinh học sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển nền kinh tế quốc dân?

Một ví dụ mà Trung tâm có thể tham gia giải quyết là những thiệt hại do bệnh virut gây ra cho ngành nuôi tôm của Việt Nam. Việc xuất khẩu tôm và bán tại thị trường trong nước thu được khoảng 1 tỷ USD/năm, nhưng những thất thoát do bệnh gây ra chiếm tới 50%. Do vậy, nếu giải quyết được vấn đề này, giảm tỷ lệ thất thoát xuống còn khoảng 25%, thì mỗi năm ta sẽ làm lợi cho nền kinh tế quốc dân 250 - 500 triệu USD. Hiện nay năng suất nuôi tôm của Việt Nam còn rất thấp, chỉ cần tăng năng suất lên gấp đôi thì hiệu quả kinh tế mang lại phải tính bằng con số tỷ USD. Chỉ riêng trong việc đó, ngay từ những năm đầu Trung tâm đã có thể đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với số vốn bỏ ra để đầu tư xây dựng Trung tâm. Trung tâm cũng có khả năng đánh giá, tiếp nhận và sử dụng công nghệ nước ngoài, không phải đi thuê tốn kém hàng chục triệu USD, đem lại nguồn lợi gấp hàng trăm lần. Tiềm năng kinh tế do Công nghệ Sinh học mang lại lớn hơn nhiều những gì ta đang đầu tư.

Trung tâm cũng giúp thành phố chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Hiện nay tỷ lệ của nông nghiệp trong tổng doanh thu của thành phố rất thấp, chỉ chiếm 1,5%, chưa xứng với tầm vóc của TP. Còn ở Đồng bằng sông Cửu Long, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng giúp giải quyết vấn đề bức xúc hiện nay là thu nhập của người nông dân quá thấp. Đó là những nhiệm vụ thiết thực của Trung tâm. Hy vọng bước khởi đầu này tạo ra “quả cầu tuyết”, gây nên hiệu ứng dây chuyền làm chuyển biến nền Công nghệ Sinh học của nước ta.

Và sau 5 năm, hết hạn hợp đồng với UBND TP.HCM, ông sẽ…

Xây dựng được một Trung tâm như ý nguyện ban đầu, tập hợp được một đội ngũ cán bộ đủ năng lực để đưa hoạt động của Trung tâm đạt hiệu quả…là ước nguyện lớn nhất của tôi. Khi đất nước còn cần đến sự phục vụ của tôi thì tôi luôn sẵn sàng cống hiến, cho đến khi nào không còn làm việc được.

Ông đã và đang làm rất nhiều việc cho sự ra đời của Trung tâm đấy thôi! Và ông cũng đã bán nhà ở Canada, đưa vợ con về Việt Nam…

Vâng, từ trước đến nay vợ tôi luôn là người ủng hộ, làm hậu thuẫn cho tôi, trong việc về nước làm việc cũng vậy.

Về làm việc tại Trung tâm Công nghệ Sinh học TP.HCM sẽ là cơ hội để tôi đem những kiến thức, kinh nghiệm đã học tập, tích lũy được từ nền khoa học tiên tiến ở xứ người đóng góp cho quê hương. Và khi Trung tâm bắt đầu đi vào hoạt động, chúng tôi cũng sẽ điểm nối kết mời gọi các chuyên gia Việt kiều trong lĩnh vực Công nghệ Sinh học về làm việc. Tôi nghĩ đây sẽ là môi trường tốt nhất để mình được góp sức cho quê nhà.

Tố Phương

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Bình, nhà khoa học nặng lòng với Sài Gòn

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Bình, Phó giám đốc Trung tâm Công nghệ sinh học TP.HCM là một trong nhiều trí thức Việt kiều được UBND TP.HCM mời về góp sức xây dựng đất nước. Ông sinh ra ở Cà Mau, theo gia đình tập kết ra Đồng Hới (Quảng Bình). Năm 18 tuổi, Nguyễn Quốc Bình nhận được học bổng du học tại trường ĐH Tổng hợp Kisinhov thuộc CH Moldavia (Liên Xô cũ).

Năm 1979, sau khi tốt nghiệp ngành sinh hóa, Nguyễn Quốc Bình về nước giảng dạy tại trường ĐH Tổng hợp TP.HCM (nay là Trường ĐH Khoa học tự nhiên), rồi làm việc ở phòng thí nghiệm công nghệ sinh học của trường. Sau đó, ông được cử sang Pháp, nghiên cứu sinh về sinh học phân tử và tế bào thực vật tại ĐH Paris 11 trong Chương trình Hợp tác đào tạo cán bộ giữa Việt Nam và Pháp.

Năm 1991, sau khi nhận bằng tiến sĩ, Nguyễn Quốc Bình tiếp tục học và nghiên cứu tại Trường ĐH Laval ở Québec (Canada). Hơn 10 năm nghiên cứu khoa học, giảng dạy và đào tạo tiến sĩ, ông đã thực hiện khá nhiều nghiên cứu về gen trên khoai tây, về các loại gen chống bệnh, tăng năng suất, nghiên cứu chuyển nạp gen để tạo ra giống cây mới… Ông được đánh giá là một trong những người đi đầu trong nghiên cứu chuyển nạp gen trên cây tại ĐH Laval. Vậy rồi, ông quyết định trở về.

Thưa TS Nguyễn Quốc Bình, đang ổn định công việc, có thu nhập cao tại trường ĐH Laval, Québec, cơ duyên nào đã khiến ông về nước?

Sau khi du học về lại Sài Gòn, cảm nhận đầu tiên của tôi là vùng đất mình đã gắn bó từ năm tháng tuổi trẻ đã thay da đổi thịt, ồn ào náo nhiệt hơn, mật độ xây dựng cũng nhiều hơn với nhiều nhà cao tầng hiện đại, nhiều con đường được mở rộng thêm và rõ ràng đời sống người dân cao hơn trước. Tuy nhiên, tôi nhận ra người Sài Gòn nói riêng, người Việt nói chung, dù năng động, sáng tạo, thông minh nhưng thu nhập vẫn chưa bằng người Nhật Bản, Hàn Quốc…

Quá trình thực hiện các đề tài nghiên cứu với các đồng nghiệp trên thế giới giúp tôi càng hiểu rõ hơn rằng để phát triển một đất nước đầy tiềm năng về nông nghiệp như Việt Nam, cần thiết phải có những chuyên gia về sinh học. Tôi nghĩ quê hương mình mới chính là đất dụng võ lý tưởng nhất, hơn nữa làm việc tại Sài Gòn cũng là sự cống hiến, đền ơn đáp nghĩa với nơi đã tạo điều kiện cho mình du học.

Được biết, năm 2004, qua sự giới thiệu của một số trí thức trong nước, ông đã được ông Nguyễn Thiện Nhân – thời điểm đó là Phó chủ tịch thường trực UBND TP.HCM mời gặp. Ông được đề nghị nhiệm vụ cụ thể ra sao?

Qua trao đổi, công việc của tôi được UBND TP.HCM yêu cầu là : xây dựng một trung tâm công nghệ sinh học (TTCNSH) tại TP.HCM ngang tầm với các nước trong khu vực, nhưng phải phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội, nhân lực hiện tại của Việt Nam. Thêm một yêu cầu quan trọng nữa, “30 năm sau, TTCNSH vẫn chưa lạc hậu”. Về lâu dài, TT này phải là một cơ quan nghiên cứu ứng dụng giải quyết các vấn đề chính liên quan đến CNSH của nền kinh tế phía Nam.

Đây thật sự là một nhiệm vụ rất lớn, cũng là một thách thức quan trọng, có thể phải đánh đổi sự nghiệp của tôi. Tôi vẫn chấp nhận, dự tính phải mất từ 5-10 năm và phải dành 100% thời gian cho công việc.

Trước quyết định táo bạo này, vợ anh có ý kiến ra sao?

Hầu như người phụ nữ nào cũng thích sự ổn định, không thích thay đổi môi trường sống, công ăn việc làm đã có nền nếp. Tuy nhiên, tôi may mắn được sự ủng hộ của vợ. Chúng tôi bán tất cả tài sản, để lại hai đứa con lớn ở Canada, đưa đứa nhỏ (11 tuổi), khăn gói trở về Sài Gòn... Tôi xác định phải ở lại Sài Gòn để xây dựng TTCNSH cho bằng được.

Trung tâm Công nghệ sinh học tại TP.HCM do ông xây dựng có gì khác với các Trung tâm Công nghệ sinh học đã có trước đó ?

Dựa trên mô hình thành công của Viện CIGB ( Viện Di truyền và CNSH Cuba ), Viện CNSH Armand Frapper ( Québec, Canada ), Viện nghiên cứu về CNSH Riken ( Nhật Bản ), Viện CNSH của Sakatchewan ( Canada ), Viện CNSH cây trồng ( Paris, Pháp )…, tôi đã mạnh dạn đề xuất một TT theo mô hình mới đầu tiên tại Việt Nam: “Kết hợp tất cả lĩnh vực về sinh học vào chung một nơi”. Đây là một viện nghiên cứu kết hợp hầu hết các lĩnh vực khoa học về CNSH: y tế, nông nghiệp, thủy sản, môi trường…

Có thể nói ngắn gọn, sự vận hành của TT này là thực hiện các chức năng: nghiên cứu - sản xuất thử - chuyển giao công nghệ - và cuối cùng phải đem lại hiệu quả kinh tế. Và, sau 10 năm, tôi tự hào khẳng định rằng, dự án TT của chúng ta đang xây dựng tại Sài Gòn không thua kém gì những Trung tâm Công nghệ sinh học hiện đại nhất của Singapore và Thái Lan về tầm vóc cũng như chiến lược phát triển.

Việc xây dựng một TT nghiên cứu khoa học không thể tách rời yếu tố con người…

Đúng vậy, mô hình đang tiến hành, tôi cũng đã xây dựng một kế hoạch đào tạo nhân sự - đã được Thành ủy ủng hộ và UBND TP.HCM đã thông qua. Phải khẳng định rằng, những trí thức trẻ Sài Gòn rất hiếu học, ham thích tìm tòi các công nghệ tiên tiến. Sau khi được TT đào tạo kỹ thuật về CNSH, họ đã đáp ứng được yêu cầu công việc.

Ngoài ra, tôi cũng đã thiết lập nhiều quan hệ hợp tác đào tạo tại các trường tiên tiến ở Canada, Nhật Bản, Úc, Pháp, Anh, Hàn Quốc, Mỹ… Đến nay, TT đã gửi đi đào tạo khoảng 40 tiến sĩ, thạc sĩ ở nước ngoài và cũng khoảng số lượng đó được đào tạo trong nước.

Ông và các cộng sự ở Trung tâm Công nghệ sinh học đã có những công trình nghiên cứu khoa học gì mang lại hiệu quả kinh tế?

Công việc chuyên môn rất nhiều, chỉ xin nhấn mạnh, chúng tôi đã đăng ký bản quyền “Tạo vi khuẩn nhược độc đột biến gen Wzz làm vắc-xin kháng bệnh gan thận mủ cho cá tra”. Đây là loại vắc-xin dành cho cá tra đầu tiên của thế giới và được áp dụng lần đầu tiên tại Việt Nam. Hiện nay, bệnh cá tra ở Việt Nam có thể gây tổn thất 20% sản lượng. Khi vắc-xin này được ứng dụng rộng rãi, mỗi năm nguồn lợi mang lại cả ngàn tỷ đồng nhờ giảm được khoản chi phí mua kháng sinh, các loại thuốc cho cá.

Khi thực hiện đề án “Nghiên cứu triển khai công tác cấy truyền phôi bò sữa đã xác định giới tính trên địa bàn thành phố”, TT đã xây dựng thành công quy trình tạo phôi bò in vitro, sinh thiết phôi và xác định giới tính phôi, giúp chủ động được giới tính phôi bò trước khi cấy ghép, góp phần gia tăng hiệu quả kinh tế cho người chăn nuôi. Thêm một sản phẩm nữa là thuốc Interferon chữa bệnh cho người. Cách đây hai-ba năm, ở Việt Nam, giá mỗi mũi tiêm Interferon lên đến bốn triệu đồng. Dự kiến khi TT sản xuất thì chỉ có giá 500.000đ...

Các nghiên cứu này từng bước giải quyết được những khó khăn về sản xuất của Việt Nam trong sự phát triển kinh tế nói chung.

Sau những năm tháng trở về nước làm việc, ông có thể chia sẻ cảm nhận?

Ngay sau khi về Sài Gòn - một vùng đất năng động, được làm việc với các cộng sự trí thức, mạnh dạn tiếp nhận cái mới… tôi cảm thấy hài lòng. Hơn nữa, một trong những điều khiến tôi hạnh phúc, ấm áp là người Sài Gòn vẫn hào hiệp, phóng khoáng như thuở nào. Thời đi dạy học, tôi đã gặp các em sinh viên chuyên cần tìm kiếm thông tin, khát khao đổi đời qua việc học, thì nay các trí thức trẻ làm việc tại TT vẫn thế. Tính cách hiếu học này rất đáng quý, đáng trân trọng mà người Sài Gòn vẫn giữ bền qua năm tháng.

Các bạn bè trong nước và nước ngoài cứ nói không hiểu tại sao chúng tôi đang định cư ở nước ngoài lại trở về Việt Nam, tôi chỉ cười và nói rằng: “Ở đây tôi có mọi thứ để sống và hơn nữa, ở đây mỗi khi ra đường mọi người đều nhìn tôi với ánh mắt thân thiện và tôn trọng. Ở đây, tôi mới thấy mình là chủ của đất nước mình".

HUYỀN SƯƠNG